Θεοτόκος: Προτύπωση, Εικόνα, Πραγματικότητα

Αρχιμανδρίτου Πορφυρίου, Καθηγουμένου Ιεράς Μονής Τιμίου Προδρόμου Βεροίας

 Ομιλία στους Ακαδημαϊκούς Διαλόγους της Μητροπόλεώς μας, Κυριακή, 28 Οκτωβρίου 2018.
Πῶς σου τὴν χάριν ὑμνήσαιμι, καὶ τὴν πολλὴν πρὸς ἐμέ, τὸν ἀνάξιον δοῦλον σου, καθ΄ ἑκάστην πρόνοιαν, ἣν σαφῶς ἐπιδείκνυσαι; πῶς δὲ σοῦ φράσω τὴν ἀγαθότητα, καὶ τὴν ποικίλην ὄντως κυβέρνησιν; σὺ οὖν καὶ ἔτι νῦν, εἰς ἀεί μου πρόστηθι, παντὸς κακοῦ, ζῶντα καὶ θανόντα με, ἐκλυτρουμένη Σεμνή. (29.10/Δόξα Εσπερινού).
Θα ήθελα καταρχάς να ευχαριστήσω τον εφετεινό υπεύθυνο των Ακαδημαϊκών Διαλόγων της Ιεράς Μητροπόλεώς μας π. Ιερεμία γιά την πρότασή του να μετάσχω και εφέτος στους Ακαδημαϊκούς Διαλόγους της Μητροπόλεώς μας, αλλά πρωτίστως θα ήθελα να βάλω νοερώς μετάνοια και να ασπασθώ την δεξιά του ποιμενάρχη μας, γιά την ευλογία, ώστε απόψε να είμαστε μαζί και να διαλεχθούμε γιά ένα τόσο αγαπημένο σε όλους μας πρόσωπο.
Η σημερινή ημέρα έχει μία μεγάλη ιστορική σημασία γιά την πατρίδα μας και μεγάλη συναισθηματική φόρτιση γιά τον καθένα μας. Το πρωΐ, σήμερα, στο Συναξάριον, διαβάσaμε: Τῇ ΚΗ΄ τοῦ αὐτοῦ μηνός, τὴν ἀνάμνησιν ἑορτάζομεν τῆς Σκέπης τῆς Ὑπεραγίας Δεσποίνης ἡμῶν Θεοτόκου καὶ Ἀειπαρθένου Μαρίας, τῆς πάντοτε καὶ κατ΄ ἐξαίρετον τρόπον σκεπούσης τὸ εὐσεβὲς ἡμῶν Ἔθνος, ὡς πάλαι ἔσκεπε τὴν βασιλίδα τῶν πόλεων.
Όμως κάθε χρόνο λέγονται τόσα πολλά και γιά τα ιστορικά γεγονότα και γιά την ημέρα αλλά και γιά την Παναγία μας.
Σκέφτηκα, λοιπόν, απόψε να κάνουμε, επί τροχάδην, μία μεγάλη αναδρομή στο θέμα μας, έχοντας ως βοηθό την υμνογραφία της Εκκλησίας μας σε αυτήν την περιδιάβαση.
Έτσι το θέμα που θα διαλεχθούμε είναι: Θεοτόκος: Προτύπωση, Εικόνα, Πραγματικότητα.
Η ιερά Ακολουθία που ψάλαμε, σε όλα της τα τροπάρια, από εψές στον Εσπερινό, αλλά και στον Όρθρο, και τα εσπέρια Αναγνώσματα, μιλούν συνέχεια γιά προφητείες, προρρήσεις και προτυπώσεις της Παναγίας μας, με κυρίαρχη την εικόνα της νεφέλης και της σκηνής, που και οι δύο αναφέρονται στην Κυρία Θεοτόκο.
Προτύπωση είναι το παρελθόν, Εικόνα είναι το παρόν. Πραγματικότητα είναι αυτό που ζούμε αλλά και αυτό που ανοίγεται μπροστά μας, με μία δυναμική ζωής.
Η πίστη μας είναι γνωστό ότι είναι αποκάλυψη. Δεν είναι αποτέλεσμα των αναζητήσεων της ανθρώπινης ψυχής, αλλά είναι το πατρικό σκύψιμο της παναγίας Τριάδος στο πλάσμα του και η αποκάλυψη της οδού προς σωτηρίαν.
Έτσι, αυτή η αποκάλυψη δεν είναι μία εφάπαξ ενέργεια της Θεότητος, αλλά μία διαχρονική φανέρωση του θελήματος του Θεού μας. Μπορεί σε άλλους λαούς, σε άλλους κόσμους, οι άνθρωποι να ψάχνουν ακόμα και να αγωνιούν και να αναζητούν τους Θεούς των, αλλά σε εμάς, στο ευλογημένο Γένος των Ρωμιών, η Θεότης συγκατένευσε και συγκατανεύει και μάς αποκαλύπτει συνεχώς και αενάως το θέλημά της, γιά την σωτηρία του Λαού του Θεού.
Ο νέος Ισραήλ είναι η συνέχεια του εκλεκτού λαού. Και ο νέος Ισραήλ, που μετέδωσε την εκκλησιαστική αλήθεια στα Έθνη και σε όλον τον κόσμο, και συνεχίζει αυτήν την αποστολική δράση και διαδοχή είναι αδιαμφισβήτητα το Γένος των Ρωμαίων, ο λαός των Ελλήνων.
Και βέβαια, όλα οφείλονται στην Κυρία Θεοτόκο, η οποία δάνεισε την σάρκα και τα αίματά της στον Πατέρα, γιά να γεννηθεί ο Υιός και Λόγος του Θεού, ο Κύριος ημών Ιησούς Χριστός, εν Αγίῳ Πνεύματι.
Γιά το πρόσωπο της Κυρίας Θεοτόκου μίλησαν όλοι οι Προφήτες της Παλαιάς Διαθήκης. Και αυτές οι αναφορές τους είναι ακριβώς οι Προρρήσεις και οι Προτυπώσεις στις οποίες και αναφερόμαστε.
Οι Προτυπώσεις είναι θα λέγαμε το παρελθόν της Θεοτόκου. Ή καλύτερα τα προοίμια της παρουσίας της. Ένα φως στο σκοτάδι του αρχαίου κόσμου.
Οι άγιοι Προφήτες, εμπνεόμενοι από το φως της θεογνωσίας, από το Πανάγιο Πνεύμα, μέσα στην αχλή των αιώνων, προείδαν και προέβλεψαν και προανεφώνησαν τα μεγαλεία της πανάγνου Θεομήτορος.
Και όλο αυτό το «υλικό» το χρησιμοποίησαν αλλά και το χρησιμοποιούν οι ιεροί Υμνογράφοι στα τροπάρια που συνθέτουν.
Τα τροπάρια, οι ύμνοι στις Ακολουθίες της Εκκλησίας μας, αναφέρονται σε όλες τις εκφάνσεις της εκκλησιαστικής μας ζωής.
Στον δεσποτικό και θεομητορικό κύκλο, στα πνευματικά και ηθικά θέματα, στην ιστορία της Εκκλησίας εν Αγίῳ Πνεύματι. Αλλά απόψε θα χρησιμοποιήσουμε μόνο εκείνα τα τροπάρια που αναφέρονται στο θέμα μας.
Κάθε ημέρα, σε κάθε ιερή Ακολουθία υπάρχουν τα ειδικά τροπάρια, τα λεγόμενα Θεοτοκία, τα οποία ακριβώς αναφέρονται και αποδίδονται και προσφέρονται στην Κυρία Θεοτόκο, είτε ως προτυπώσεις είτε ως εικόνα, είτε ως πραγματικότητα, δηλαδή ως αναφορά στην σημερινή, στην καθημερινή σχέση του πιστού με την Παναγία μας.
Στις ημέρες Τετάρτη και Παρασκευή χρησιμοποιούνται τα ειδικότερα θεοτοκία, τα αναφερόμενα ως: Σταυροθεοτοκία. Συνδέουν δηλαδή την Κυρία Θεοτόκο μα τα νοήματα του Τιμίου Σταυρού του Κυρίου μας.
Έτσι, γιά την αποψινή μας ομιλία, μαζέψαμε τα σχετικά Θεοτοκία, από τις ιερές Ακολουθίες αυτών των ημερών, στον μήνα που κοντεύει στο τέλος του, τον Οκτώβριο μήνα, και με πλοηγό μας αυτά, συζητούμε γιά την Παναγία.
Στην Παλαιά Διαθήκη, έχουμε τα λόγια των Προφητών, τα οποία ερμήνευσαν οι Άγιοι Πατέρες και κατάλαβαν ότι αυτά αναφέρονται στην Μητέρα του Θεού και Λόγου, του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού.
Να πώς ένα τροπάριο διατυπώνει αυτήν την αλήθεια: Μητροπάρθενε Κόρη, θείῳ φωτιζόμενοι Πνεύματι, πάναγνε, ἱεροὶ Προφῆται, ἱεραῖς ἐν φωναῖς σε προήγγειλαν, ἐξ ἧς Θεὸς Λόγος, ὑπὲρ αἰτίαν τε καὶ λόγον, ἐσαρκώθη δι΄ οἶκτον ἀμέτρητον. (Στις 29.10/ε΄ ωδή). Ἅπαντες προβλέποντες, οἱ Προφῆται τηλαυγῶς, τὴν ἐσομένην ὕστερον, ἐκ Παρθένου Χριστέ σου ἐπὶ τῆς γῆς, πανάχραντον γέννησιν, ἐμφανῶς οἱ θεόπται προηγόρευσαν. (1.10/Στ΄ ωδή).
Σὲ οἱ Προφῆται ἅπαντες, Παρθένε προηγόρευσαν, στάμνον καὶ ῥάβδον καὶ πλάκα, καὶ ἀλατόμητον ὄρος, καὶ κιβωτὸν καὶ τράπεζαν, λυχνίαν χρυσαυγίζουσαν· ἡμεῖς δὲ σὲ Θεοτόκον, ἀξίως ἀνευφημοῦμεν. (10.10/θ΄ ωδή).
Σε ένα άλλο τροπάριο, αναφέρονται ακριβώς αρκετές προτυπώσεις της Θεόπαιδος: Τὴν οὐράνιον πύλην καὶ κιβωτόν, τὸ πανάγιον ὄρος τὴν φωτεινήν νεφέλην ὑμνήσωμεν, βάτον τὴν ἀκατάφλεκτον, τὸν λογικὸν Παράδεισον, τῆς Εὔας τὴν λύτρωσιν, τῆς οἰκουμένης πάσης, τὸ μέγα κειμήλιον· ὅτι σωτηρία ἐν αὐτῇ διεπράχθη τῷ κόσμῳ καὶ ἄφεσις, τῶν ἀρχαίων ἐγκλημάτων· διὸ καὶ βοῶμεν αὐτῇ· Πρέσβευε τῷ σῷ Υἱῷ καὶ Θεῷ, τῶν πταισμάτων ἄφεσιν δωρήσασθαι, τοῖς εὐσεβῶς προσκυνοῦσι, τὸν πανάγιον τόκον σου. (21. 10/ Θεοτοκίον, γ΄ ωδής).
Οι προτυπώσεις συνεχίζονται και σε ένα ακόμα τροπάριο, της ίδιας ημέρας: Ναὸν σε, καὶ παστάδα ἔμψυχον, Θεομῆτορ εὐλογημένη, καὶ νοητὴν τράπεζαν, καὶ λυχνίαν κατανοοῦμεν, ἐξ ἧς τοῖς ἐν σκότει ἐξανέτειλε, τῆς πατρικῆς οὐσίας τὸ ἀπαύγασμα. (δ΄ ωδής).
Στην Παλαιά Διαθήκη, όπως καταδεικνύεται από τους ιερούς εκκλησιαστικούς μας ύμνους, έχουμε, όπως είπαμε τα προφητικά λόγια, τις προρρήσεις των αγίων Προφητών, αλλά έχουμε και τις προεικονίσεις.
Σε διάφορες δηλαδή καταστάσεις, σε διάφορα γεγονότα του λαού του Ισραήλ, ακόμα και σε διάφορα αντικείμενα της λατρείας, οι άγιοι πατέρες μας είδαν προεικονίσεις της Παναγίας. Τὴν βάτον ἣν Μωσῆς, ἀκατάφλεκτον εἶδε, τὸ ὄρος τοῦ Θεοῦ, τὴν ἁγίαν νεφέλην, σκηνὴν τὴν ἀμόλυντον, τὴν θεόδεκτον τράπεζαν, τὸ παλάτιον τοῦ ὑψηλοῦ Βασιλέως, τὴν ὁλόφωτον καὶ ἀδιόδευτον πύλην, Παρθένoν, ὑμνoῦμεν σε. (29. 10/)
Σε ένα άλλο τροπάριο, αναλύεται ακόμα περισσότερο η προτύπωση της βάτου, που την είδε ο προφήτης Μωϋσής να βγάζει φλόγες αλλά να μην καίεται ούτε να διαλύεται από τις φλόγες: Ἡ βάτος, προετύπου τὸ μέγα μυστήριον, τῆς ὑπὲρ νοῦν σου λοχείας, τῷ πυρὶ διόλου σπαργανουμένη καὶ μηδόλως, καιομένη Παρθένε πανύμνητε. (28.10/στ ωδή).
Να και η προτύπωση της Κιβωτού. Η κιβωτός του Νώε έσωσε την κτίση από τον κατακλυσμό.
Η Κυρία Θεοτόκος ως κιβωτός σωτηρίας σώζει τον νέο Ισραήλ, τους ορθοδόξους δηλαδή Χριστιανούς, από τις τρικυμίες του βίου και τις ενέδρες του πολεμήτορος, και μάς εισάγει σε λιμένα σωτηρίας. Ὡς ἔμψυχος κιβωτός, τὸν νομοδότην ἐχώρησας, ὡς ἅγιος δὲ ναός, ἐδέξω τὸν Ἅγιον, ἄνθρωπον γενόμενον, ἐπ΄ εὐεργεσίᾳ, τῶν ἀνθρώπων Μητροπάρθενε.
Η προτύπωση της Παναγίας με όρος και βουνό αναφέρεται από τον Προφήτη Δανιήλ. Να πώς ο υμνογράφος χρησιμοποιεί αυτήν την εικόνα στην Νέα Διαθήκη, στην εκκλησιαστική μας ζωή. Ὁ Δανιὴλ σε προθεωρεῖ ὄρος Κόρη, ἀλαξεύτως ἐξ οὗ ἀπετμήθη, λίθος ὁ συντρίψας, βωμοὺς τοὺς τῶν εἰδώλων. (9.10/8΄ ωδή).
Η προτύπωση της Παναγίας με όρος και βουνό αναφέρεται από τον Προφήτη Δανιήλ. Να πώς ο υμνογράφος χρησιμοποιεί αυτήν την εικόνα στην Νέα Διαθήκη, στην εκκλησιαστική μας ζωή. Ὁ Δανιὴλ σε προθεωρεῖ ὄρος Κόρη, ἀλαξεύτως ἐξ οὗ ἀπετμήθη, λίθος ὁ συντρίψας, βωμοὺς τοὺς τῶν εἰδώλων. (9.10/8΄ ωδή).
Μία ιδιαίτερα συμπαθής εικόνα γιά την Κυρία Θεοτόκο είναι αυτή της νεφέλης. Στην Παλαιά Εποχή, τότε που οι Ισραηλίτες επέστρεφαν από την σκλαβιά της Αιγύπτου στην πατρική γη, στην γη της Επαγγελίας, μέσα στην καυτή Έρημο, ο εύσπλαγχνος Κύριος βρήκε έναν τρόπο να προφυλάσσει τον λαό του από τον καύσωνα της ημέρας και το ψύχος της νύχτας.
Μία νεφέλη, ένα πελώριο σύννεφο, σκέπαζε τους οδοιπόρους Ισραηλίτες και τους προφύλασσε από τα σκληρά καιρικά φαινόμενα. Τοῦ Ἡλίου νεφέλη τοῦ νοητοῦ, θείου φέγγους λυχνία χρυσοφαής, ἄσπιλε ἀμόλυντε, παναμώμητε Δέσποινα, τὴν σκοτεινὴν ψυχήν μου, τυφλώττουσαν πάθεσι, τῆς ἀπαθείας αἴγλῃ, καταύγασον δέομαι· καὶ μεμολυσμένην, τὴν καρδίαν μου πλῦνον, ῥοαῖς κατανύξεως, μετανοίας τε δάκρυσι, καὶ τοῦ ῥύπου με κάθαρον, πρεσβεύουσα Χριστῷ τῷ Θεῷ, τῶν πταισμάτων δοῦναι μοι τὴν ἄφεσιν, τῷ εὐσεβῶς προσκυνοῦντι, τὸν πανάγιον τόκον σου. (12.10/Κάθισμα Θεοτοκίον γ΄ ωδής).
Με έναν ανεξήγητο ανθρωπίνως τρόπο, τοίδιο φαινόμενο, όπως είναι καταγεγραμμένο από τους αυτόπτες, παρουσιαζόταν και στον πόλεμο που σήμερα θυμόμαστε ευλαβικά στην μνήμη των αγωνιστών της ελευθερίας που απολαμβάνουμε εμείς σήμερα.
Εκεί που οι φαντάροι μας πολεμούσαν, παρουσιαζόταν ένα φωτεινό σύννεφο και τους σκέπαζε και τους χαροποιούσε.
Αλλά και μέσα στην πόλη της Θεσσαλονίκης κυρίως, στις τζαμαρίες των καταστημάτων παρουσιαζόταν ένα λευκό συννεφάκι, και μέσα στο σύνεφο διαγράφονταν η μορή μία γυναικός.
Αυτό το μυστικό και μυστηριώδες φαινόμενο, ο τότε Μητροπολίτης Θεσσαλονίκης Γεννάδιος το ερμήνευσε ως ευλογία της Παναγίας και την γυναικεία μορφή που εμφανιζόταν ως μορφή της Θεομήτορος.
Ένα κρύσταλλο, όπου είχε αποτυπωθεί η μορφή της Θεοτόκο, ο δεσπότης το έκανε προσκυνητάρι και το τοποθέτησε στον Άγιο Δημήτριο, στο παρεκκλήσιο όπους βρίσκεται και ο τάφος.
Όμως δεν φαίνεται σε όλους η μορφή της Παναγίας μας αλλά όταν και σε όσους εκείνη θέλει.
Γιά το δεύτερο σκέλος της Ομιλίας μας, θα ήθελα να αναφέρω κάποιες ονομασίες γιά τις εικόνες της Παναγίας, που επιχωριάζουν εδώ, στην πόλη της Βέροιας και στην περιοχή μας: Γοργή, γνωστή και ως Γοργοεπή/υπήκοος και Ταξιδιώτισσα, Δέξια, Καμαριώτισσα και Μακαριώτισσα, Κυριώτισσα, η Φανερωμένη, η Παλαιοφορίτισσα που λεγεται και Παντάνασσα αλλά και Αιματούσα, η Σελιώτισσα ή Βλάχα, Σουμελά ή Πόντια, των Πτωχών στην Υπαπαντή, Χρυσοβενετίκισσα, η Χρυσοπολίτισσα, η Παναγούδα ή Παναγιοπούλα και Παναγίτσα, η Έξω Παναγιά, η Βαγγελίστρια, η Βαλτεσινή, η Σκητιώτισσα, η Καλλίπετρα, η Καλή Παναγιά ή Παναγία Δοβρά, η Πανύμνητος, η Χαβιαρά, η Ελεούσα. Και η Παναγία Μακρυράχη Μετόχι της ομώνυμης Μονής, γυναικείας σήμερα, στα Πιέρια της Πιερίας. Σε σύνολο πενήντα ενός ναών που υφίστανται σήμερα μέσα στην πόλη μας, στην πόλη της Βέροιας, οι ένδεκα είναι αφιερωμένες στην Κυρία Θεοτόκο, όμως έχουν είκοσι διαφορετικές ονομασίες. Όταν υπήρχαν οι εβδομήντα δύο Εκκλησίες, μέχρι τουλάχιστον το 1912, οι δεκαοκτώ ήσαν αφιερωμένες στην Παναγία.
Και τώρα τελευταία, ενθρονίζονται πολλά επώνυμα αγιορείτικα εικονίσματα της Παναγίας στην Βέροια αλλά και στην μείζονα περιοχή της: Η Τριχερούσα στην Δοβρά, η Παντάνασσα στην Νάουσα, η Παντάνασσα στον Μητ ροπολιτικό Ναό, η Φοβερά Προστασία στην Πατρίδα.
Αλλά και από τα πανάγια Προσκυνήματα των Αγίων Τόπων μάς έρχονται συχνά, θα έλεγα, εικονίσματα της Παναγίας: Η Ιεροσολυμίτισσα, η Βηθλεεμίτισσα, η Αγιοταφίτισσα.
Τα ονόματα προέρχονται άλλα από την θέση του Χριστού, ως θείου βρέφους, στην αγκάλη της μητρός του. Δεξιοκρατούσα, Αριστεροκρατούσα, Βλαχέρνα. Άλλα εικονίσματα έχουν μόνο την μορφή της Θεοτόκου, όπως η Αγιοσωρείτισσα ή Νέα Σιών.
Σε άλλες εικόνες η Παναγία πιάνει το απειλητικό χέρι του μικρού Χριστού, η Παραμυθία, ενώ σε άλλες κολλάει το μάγουλό της στον μικρό υιό της, είναι η Γλυκοφιλούσσα.
Σε άλλες σώζεται εις αιώνας η μαχαιριά στην παρειά της, η Εσφαγμένη αλλά και η Πορταΐτισσα. Άλλη φέρει την ονομασία Άξιον Εστίν, από τον αγγελικό Ύμνο που έψαλλε μπροστά της ο Αρχάγγελος Γαβριήλ.
Χιλιάδες τα ονόματα της Παναγίας. Κάθε στάση, κάθε τόπος, κάθε θαύμα και ένα όνομα. Μόλις προχθές άκουσα από μία κυρία, που επισκέφτηκε το Μοναστήρι μας, να μάς λέει το όνομά της: Κρεμασίνα.
Το γυναικείο όνομα Κρεμασίνα, όπως μάς εξήγησε, προέρχεται από από τάμα στην Παναγία Κρεμαστινή της Θράκης.
Δεν είναι μόνο τα ονόματα της Παναγίας χιλιάδες, αλλά και τα παράγωγά τους, ως βαπτιστικά ονόματα παιδιών, αγοριών και κοριτσιών.
Αξίζει μία σχετική έρευνα, προς δόξαν του Κυρίου μας και της Παναγίας μητέρας του.
Βλέποντας μία, οποιαδήποτε, εικόνα της Παναγίας, και επιχειρώντας μία «ανάγνωσή» της, στην πραγματικότητα βλέπουμε μπροστά μας και έχουμε όλη την ορθόδοξη Θεολογία.
Να ένα τροπάριο που αναφέραται στην ερμηνεία της λέξεως Θεοτόκος, όπως το εξηγεί ο ιερός μας υμνογράφος.
Παρθενικῆς ἐκ νηδύος, σαρκωθεὶς ἐπεφάνης εἰς σωτηρίαν ἡμῶν· διό σου τὴν Μητέρα, εἰδότες Θεοτόκον, εὐχαρίστως κραυγάζομεν· Ὁ τῶν Πατέρων ἡμῶν, Θεὸς εὐλογητὸς εἶ. ( 1.10/ζ΄ ωδή).
Νά τί λέει ένα άλλο τροπάριο, γιά την αιτία του σεβασμού των πιστών προς την Θεοτόκο. Κυρίως καὶ ἀληθῶς, σὲ Θεοτόκον οἱ πιστοὶ σέβομεν· σὺ γὰρ Θεὸν τέτοκας, σάρκα γεγονότα πανάμωμε. Θεοτοκίον.
Γιά το πώς αισθάνονται και πώς βλέπουμε εμείς οι πιστοί την Κυρία Θεοτόκο, και την στάση μας απέναντί της, μας μιλούν άλλα δύο-τρία τροπάρια: Ἐλέους ἡ ἄβυσσος, ἐμέ, τὸν βυθὸν γενόμενον ἀκαθαρσίας, ἐλέησον, καὶ λοῦσον πάντα μου τῶν παθῶν τὸν ῥύπον, μετανοίας δάκρυσι καὶ θείᾳ κατανύξει λαμπρύνασα, δι΄ ἧς μοι δώρησαι, ταπεινὸν τῷ ὄντι φρόνημα καὶ καρδίας συντριβὴν σωτήριον. (1. 10/ Πανεύφημοι, Μάρτυρες).
Ἀντίληψις καὶ σκέπη μου, ὑπάρχεις παναμώμητε, Θεοτόκε· σὲ γὰρ ἔχω βοηθόν, ἐν θλίψεσι καὶ νόσοις, καὶ ταῖς στενοχωρίαις, καὶ σὲ δοξάζω τὴν ἀμώμητον. 1.10/Καὶ νῦν… Θεοτοκίον. Τριήμερος ἀνέστης Χριστέ.
Πασῶν ὑπάρχεις στρατιῶν, ἀνωτέρα Παρθένε· τὸν ἐκείνων γὰρ Κτίστην, τὸν Υἱὸν τὸν τοῦ Θεοῦ, συνέλαβες ἐν γαστρί, καὶ τεκοῦσα, μένεις ἀειπάρθενος. Θεοτοκίον.
Ἱερουργός, τῆς σωτηρίας ἐγένετο, ὁ Υἱός σου, πᾶσι τοῖς ὑμνοῦσι σε, καὶ ποδηγὸς καὶ φωταγωγός, καὶ δικαιοσύνη, Παρθένε καὶ ἀπολύτρωσις· διό σε Θεοτόκον, ἀληθῶς καὶ κυρίως, οἱ πιστοὶ ὁμοφρόνως δοξάζομεν. (2.10/δ΄ ωδή)
Μήτηρ Θεοῦ Πανάμωμε, τῆς ψυχῆς μου τὰ τραύματα, καὶ τῆς ἁμαρτίας, τὰς οὐλὰς ἐξάλειψον· Υἱὸν γὰρ ἐγέννησας, τὸν ἐξουσίαν ἔχοντα, τοὺς πεπεδημένους ταῖς σειραῖς τῶν πταισμάτων, εὐκόλως ἀνιέναι τῶν δεσμῶν τῶν ἀλύτων, τὸν μόνον εὐεργέτην, καὶ μόνον ζωοδότην. (2.10/η΄ ωδή).
Ὁ κριτὴς ἤδη πάρεστι· τὸ κριτήριον ἕτοιμον· ὁ πρὸς τοῦτο φέρων θάνατος ἤγγικεν· οἱ ὑπουργοὶ ἑτοιμότατοι· τὰ πάντα ηὐτρέπισται· τί οὖν μέλλεις ὦ ψυχή; τί βραδύνεις μὴ κράζουσα; ὁ Θεὸς ἡμῶν, καὶ Θεὸς τοῦ ἐλέους ταῖς πρεσβείαις, τῆς Μητρός σου οἴκτειρόν με, καὶ πάσης ῥῦσαι κολάσεως. (9.10).
Αλλά, σήμερα, τώρα, τί είναι η Παναγία; Πώς τής συμπεριφέρονται- γιά να χρησιμοποιήσω μία σύγχρονη λέξη- οι άγγελοι αλλά και εμείς οι άνθρωποι; Το φανερώνει το επόμενο Τροπάριο: Παρθένε Μαριάμ, τῶν Ἀγγέλων ἡ δόξα, ὡράϊσμα τερπνόν καὶ γηγενῶν ὁ κόσμος, δίδου τοῖς σὲ ὑμνοῦσιν ἁμαρτημάτων πάντων συγχώρησιν· ἵλαθι τοῖς σοῖς δούλοις, ὅτι ὑπάρχεις Ἁγνὴ ἡ λύτρωσις, ἀπεγνωσμένων ὄντως ἰσχυρόν προσφύγιον ἀνθρώπων. (28.10/)
Και βέβαια η ανθρώπινη ψυχή, ο κάθε πιστός, αισθανόμαστε την αδυναμία μας, μπροστά στην δική της τελειότητα, και μαζί με τον ιερό Υμνωδό, αναφωνούμε: Γιά εμάς, τους πιστούς, τί είναι η Παναγία; Τί μάς λένε οι άγιοι; Πώς τό εκφράζουν;
Η Θεοτόκος είναι ο πλούτος μας, αυτή μάς καθιστά πλούσιους, αυτή μάς δίνει δόξα γιατί είναι η δόξα μας, και αυτή είναι η τρυφή, η χαρά και η απόλαυσή μας. Να και το τροπάριο: Ὄλβον σε κοινόν, ὧ Θεοτόκε, καὶ δόξαν οἱ σὲ τιμῶντες πάντες ἔχοντες, πίστει σοι προστρέχομεν, πόθῳ σου δεόμενοι, τῆς ἀδοξίας λύτρωσαι τῆς ἐν τῷ μέλλοντι τρυφῆς τῆς αἰωνίου καὶ δόξης, ἐν σκηναῖς Δικαίων ἡμᾶς καταξιοῦσα. (26.10/Θεοτοκίον. 8 ωδή).
Γιά εμάς, το πλήρωμα της αγίας Ορθοδόξου Εκκλησίας μας, η Παναγία είναι η σκέπη και η βοήθειά μας. Προς αυτήν καταφεύγουμε, γιατί αυτή παραμένει άγρυπνη και ακούει τα αιτήματά μας, σε κάθε περίσταση. Σκέπη, καὶ ἀντίληψις ἡμῶν, τῶν Χριστιανῶν σὺ ὑπάρχεις καὶ προσφυγὴ κραταιά, Μήτηρ τοῦ Θεοῦ ἡμῶν· ἀλλὰ καὶ νῦν καὶ ἀεί, τῇ ἀγρύπνῳ δεήσει σου, μὴ παύσῃ πρεσβεύειν, σώζεσθαι τοὺς δούλους σου ἐκ περιστάσεως, πάντας· ὅτι σὲ μετὰ Θεόν, ἔχομεν ἀντίληψιν μόνην, οἱ Χριστιανοὶ καὶ καταφύγιον. (20.10/Καὶ νῦν… Θεοτοκίον. Ὅτε, ἐκ τοῦ ξύλου σε).
Νῦν μακαρίζουσι πᾶσαι, αἱ γενεαὶ τῶν ἀνθρώπων σε, Θεοτόκε ἁγνὴ ὡς προέφης, καὶ πίστει δοξάζουσιν· Εὐλογημένος πάναγνε, ὁ καρπὸς τῆς κοιλίας σου. (1.10/η΄ ωδή).
Ἤθη τὰ μακρὰν ποιοῦντα με, τοῦ ἀγαθοῦ σου Υἱοῦ, ἀγαθὴ καὶ πανάμωμε, πόῤῥωθι ἀπέλασον, τῆς ἀθλίας καρδίας μου· καὶ τὸν ζητοῦντα καὶ ὠρυόμενον, καταπιεῖν με κάκιστον λέοντα, ὄφιν τὸν δόλιον, σκολιὸν καὶ δράκοντα, τὸν πονηρόν, σύντριψον τῷ κράτει σου, ὑπὸ τοὺς πόδας μου. (Καὶ νῦν… Θεοτοκίον. Ὢ τοῦ παραδόξου.)
Χαῖρε, πᾶσα κτίσις σοι βοᾷ· χαῖρε Παναγία Παρθένε· χαῖρε τὸ σκῆπτρον Δαυΐδ· χαῖρε ἡ βλαστήσασα τὸν βότρυν τὸν μυστικόν· χαῖρε πύλη οὐράνιε, καὶ ἄφλεκτε βάτε· χαῖρε φῶς παγκόσμιον· χαῖρε ἡ πάντων χαρά· χαῖρε, Ἀποστόλων τὸ κλέος· χαῖρε ἡ ἀντίληψις· χαῖρε, προστασία πάντων τῶν τιμώντων σε. (2.10/Καὶ νῦν… Θεοτοκίον. Ὅτε, ἐκ τοῦ ξύλου σε).
Στις 3 Οκτωβρίου, ως γνωστόν, η αγία μας Εκκλησία εορτάζει την ιερή μνήμη του Αγίου Διονυσίου του Αροπαγίτη. Στην Ακολουθία της ημέρας, αναφέρεται στο Εξαποστειλάριο, μία μεγάλη ιστορική αλήθεια: Ἐν τῇ σεπτῇ κοιμήσει σου, Παναγία Παρθένε, παρῆν ὁ Διονύσιος, σὺν τῷ Ἱεροθέω, καὶ Τιμοθέῳ τῷ θείῳ, ἅμα τοῖς, Ἀποστόλοις, ἕκαστος ὕμνον ᾄδοντες, πρόσφορον τῇ σῇ μνήμῃ· μεθ΄ ὧν καὶ νῦν, πᾶσα γλῶσσα βρότειος ἀνυμνεῖ σε, τὴν τοῦ Θεοῦ λοχεύτριαν, καὶ τοῦ κόσμου προστάτιν. (3.10/Εξαποστειλάριον).
Αυτή η τριπλή παρουσία, στο υπερκόσμιο εκείνο γεγονός, πιστεύουμε πως είναι ένας ακόμα λόγος γιά να προστατεύει και να αγαπάει η Κυρία Θεοτόκος το Γένος των Ελλήνων. Τριπλή αντιπροσωπία των τελείων βρέθηκαν στην σεπτή της Κοίμηση.
Γι αυτό, και εμείς στρέφουμε προς αυτήν τα μάτια της ψυχής και του σώματος, τον νου και την καρδία μας, και ψάλλουμε σε κάθε στιγμή της ταλαίπωρης ζωής μας.
Ἅπασαν ἔξωσον Δέσποινα, τῆς ταπεινῆς μου ψυχῆς, ῥᾳθυμίαν, ἀτέλειαν, ἀκηδίαν, ἄνοιαν, ἀσωτίαν, ἀσέλγειαν, ἀντιλογίαν, ἀνηκοΐαν δεινήν, τῶν προσταγμάτων τοῦ θείου Πνεύματος· πᾶσαν πρὸς τούτοις δέ, ἀπληστίαν, ἄγνοιαν, ἀσυμπαθῆ, τρόπον ἀσυνείδητον, γνώμην καὶ σῶσον με. (3.10/ Στίχοι των Αίνων).
Και συνεχίζουμε: Δέσποινα πάντων Ἄνασσα, πρόφθασον ἐν κινδύνοις, πρόφθασον ἐν ταῖς θλίψεσι, πάρεσο ἐν ἀνάγκαις, τῆς τελευταίας ἡμέρας, μὴ Σατὰν ἡμᾶς λάβῃ, μὴ Ἅδης, μὴ ἀπώλεια· ἀλλὰ τῷ τοῦ Υἱοῦ σου, τότε φρικτῷ, ἀνευθύνως βήματι παραστῶμεν· ὡς Θεομήτωρ γὰρ ἁγνή, ὅσα θέλεις ἀνύεις. 18.10/Θεοτοκίον.
Και την παρακαλούμε, να δέχεται τις δεήσεις μας, να ακούει τις προσευχές μας, να μεταφέρει τα αιτήματά μας προς τον Θεό μας και Υιό της, επαναλαμβάνοντας σε κάθε στιγμή μας: Δέσποινα πρόσδεξαι τὰς δεήσεις τῶν δούλων σου, καὶ λύτρωσαι ἡμᾶς ἀπὸ πάσης ἀνάγκης καὶ θλίψεως.
Η περιδιάβασή μας τελείωσε.
Ένα ερώτημα αναπηγάζει εντός μας: Γιατί κάναμε αυτό το πνευματικό ταξίδι απόψε;
Γιά δύο λόγους: Ο πρώτος λόγος, γιά να ανακαλύψουμε μαζί και πάλι, ότι ο πλούτος της Εκκλησίας μας δεν είναι χωρίς νόημα. Τα ιερά λόγια είναι η ιστορία της Εκκλησίας, είναι ο πόθος κάθε ψυχής, είναι η προσευχή κάθε ενός από εμάς.
Συνεπώς, ας μην περιοριζόμαστε στον εκκλησιασμό της Κυριακάτικης Θείας Λειτουργίας. Δεν αρκεί. Ας διαβάζουμε και μόνοι μας τα ιερά μας κείμενα. Αυτά είναι η τροφή της πνευματικής μας υπάρξεως. Πολύ φοβούμαι, ότι ο εσωτερικός μας άνθρωπος μένει νηστικός και πεινασμένος. και έτσι που είναι πεινασμένος, τρέφεται με ό,τι βρει μπροστά του.
Σαν το πεινασμένο παιδί, που δεν περιμένει την μητέρα να ετοιμάσει το τραπέζι, με θρεπτικό και υγειεινό φαγητό, αλλά τρέχει στα φαστ-φουντάδικα, και αγοράζει αρπακτικά τα έτοιμα, που δεν ξέρει την θρεπτική τους ποιότητα.
Η αγία Εκκλησία όμως έχει πολλή και θρεπτκή, και υγειεινή τροφή, καλομαγειρεμένη και θεόπνευστη.
Δεν είναι σαν τις περισσότερες σύγχρονες νοικοκυρές, που σχεδόν δεν ξέρουν να μαγειρεύουν και αφήνουν την οικογένεια να τρέφεται με ό,τι βρει.
Η αγία Εκκλησία είναι μητέρα φιλόστοργη και οι άγιοι πατέρες μας αγωνίστηκαν να ετοιμάσουν και να μάς προσφέρουν τα καλύτερα εδέσματα και μέσα από τα ιερά μελωδήματα, μέσα από τα τροπάριά μας, μέσα από αυτόν τον θαυμάσιο ποιητικό λόγο, ο πιστός θρέφεται, χορταίνει, και βρίσκει λόγια και νοήματα, με τα οποία προσεύχεται, με τα οποία εκφράζει τον εσωτερικό του κόσμο, τον πόθο και τον πόνο, την αγάπη και την ελπίδα, και κάθε εσωτερική του κίνηση του νοός και της καρδίας προς την υπέρμαχο μητέρα του Εμμανουήλ, την Κυρία Θεοτόκο.
Αυτός, λοιπόν, είναι ο ένας λόγος.
Και ερχόμαστε στον δεύτερο λόγο. Στην σχέση εκκλησίας και πατρίδας.
Η σημερινή ημέρα το απαιτεί. Κατηγορούν την Εκκλησία οι σημερινοί άνθρωποι, πολιτικοί, θεωρητικοί, φιλόσοφοι, διανοητές, και λένε: «Γιατί η Εκκλησία κάνει πολιτική; Γιατί η Εκκλησία μιλάει γιά τα Εθνικά και Πολιτικά θέματα; Όλοι οι άνθρωποι είμαστε αδέρφια. Δεν υπάρχουν διαφορές».
Πόση άγνοια φανερώνουν αυτές οι σκέψεις;
Σχεδόν κάθε ημέρα, ακούμε στις εξομολογήσεις των πιστών και στις διηγήσεις, το πόσο ο Θεός εμφανώς παραστέκεται στον καθένα.
Και πόσο η ίδια η Κυρία Θεοτόκος δείχνει και φανερώνει την εύνοιά της προς τον ευλογημένο λαό μας.
Μακάρι όλος ο κόσμος, κάθε άνθρωπος να είχε Θεό στην ζωή του, αλλά νά που δεν είναι έτσι.
Εμείς πιστεύουμε πως με την προσευχή και την ελπίδα στην Κυρία Θεοτόκο όλα, σιγά σιγά τακτοποιούνται. Μόνο έχοντας την ειρήνη, την πάντα νουν υπερέχουσαν, μόνο τότε θα επέλθει και η εξωτερική ειρήνη.
Μάλιστα αυτές τις ημέρες της εθνικής μας υπερηφάνειας, πόσες ιστορίες δεν ακούστηκαν και δεν ακούγονται γιά τις εμφανίσεις τής Παναγίας στους στρατιώτες επάνω στα βουνά, μέσα στα χιόνια και μέσα στον πόλεμο.
Μας έλεγε ο δεκαεξάχρονος Κωνσταντίνος τις προάλλες ότι η γιαγιά είχε δώσει στον γιό της μία εικονίτσα της Παναγίας, όταν έφευγε γιά τον Πόλεμο. Και εκεί στα βουνά, σε κάποια στιγμή έμειναν χωρίς σφαίρες, χωρίς πολεμοφόδια.
Χωρίς δεύτερη σκέψη, ο γιός έβγαλε την εικονίτσα και όλα τα φανταράκια τήν ασπάστηκαν. Κανείς δεν κατάλαβε πώς και πού βρέθηκαν τα πολεμοφόδια. Η Υπέρμαχος Στρατηγός τα κανόνισε.
Αργότερα, κάποιοι έλεγαν ότι τα είχαν ξεχάσει και άλλα τέτοια, αλλά όλοι τους ήξεραν ότι η Παναγία και πάλι τούς υπερασπίστηκε.
Θα ήθελα να κλείσω την αποψινή μας ομιλία με ένα παράπονο, να εκφράσω ένα παράπονο. Έχω να Σας διαβάσω την Ευχή που σήμερα, αλλά και σε άλλες ανάλογες περιπτώσεις, διαβάζουμε στις εκκλησιαστικές μας σχετικές δεήσεις.
Την ακούσαμε ήδη το πρωΐ. Όμως στην Ευχή αυτήν καμία αναφορά στην παρουσία και στην σκέπη της Κυρίας Θεοτόκου στην ζωή του Ορθοδόξου λαού μας.
Εκφράζουμε αυτήν την σκέψη μας και θα προσπαθήσουμε να την μεταφέρουμε αρμοδίως, ώστε να διορθωθεί αυτή η έλλειψη.
Δεν θέλω να την χαρακτηρίσω αγνωμοσύνη. Αλλά μακάρι να διορθωθεί, προς δόξαν και τιμήν της Κυρίας Θεοτόκου, της Υπερμάχου Στρατηγού, της φωτοφόρου νεφέλης, της ελπίδας των ψυχών ημών.
Τοῦ Κυρίου δεηθῶμεν. Εὐχαριστοῦμεν σοι, Κύριε ὁ Θεὸς ἡμῶν, ὅτι καὶ αὖθις ἐπὶ τὴν εὔσημον ταύτην ἡμέραν ἤγαγες ἡμᾶς, ἐπινίκιον ᾠδὴν σοι ἀναμέλψαι τῷ εὐεργέτῃ καὶ σωτῆρι ἡμῶν·
Ἰδοὺ γὰρ οἱ Ἄρχοντες ἡμῶν καὶ πᾶσα συναγωγὴ λαοῦ ἐπὶ ταυτὸ συναχθέντες ἀνάμνησιν ἐπιτελοῦμεν ἔργου θαυμαστοῦ καὶ μεγάλου, ὃ ἡ δεξιὰ σοῦ εἰργάσατο ἐν ταῖς ἡμέραις ἡμῶν, εἰς ἔνδειξιν, ὅτι ἡμέρα Κυρίου ἐπὶ πάντα ὑβριστὴν καὶ ὑπερήφανον καὶ ἡμέρα πτώσεως ἐπὶ πάντα ὑψηλὸν καὶ μετέωρον· τοὺς γὰρ ἐνδόξους συνετάραξας μετὰ ἰσχύος καὶ τοὺς ὑψηλοὺς τῇ ὕβρει συνέτριψας μετὰ δυνάμεως.
Διὰ τοῦτο, Κύριε, σήμερον τῆς αἰνέσεώς σου πλήρης ἡμῶν πᾶσα ἡ γῆ καὶ ἐν εὐγνωμοσύνῃ καὶ ἀγαλλιάσει βοῶμεν σοι· Τὰς ὁδούς σου, Κύριε, γνώρισον ἡμῖν καὶ τὰς τρίβους σου δίδαξον ἡμᾶς· νομοθέτησον ἡμᾶς ἐν τῇ ὁδῷ σου καὶ ὁδήγησον πάντας, τοὺς Ἄρχοντας καὶ τὸν Λαόν, ἐπὶ τὴν ἀλήθειάν σου, ὅτι πολλοὶ κυκλόθεν οἱ ἐχθροὶ ἡμῶν καὶ μακάριος ὁ λαός, οὗ ἐστι βοηθὸς Κύριος ὁ Θεὸς αὐτοῦ.
Ἔτι δὲ καὶ ὑπὲρ τῶν ψυχῶν τῶν μαρτύρων ἀδελφῶν ἡμῶν δεόμεθά σου, τῶν τε ἐν πολέμῳ πεσόντων, τῶν τε ἀναιρεθέντων καὶ τῶν ἐν αἰχμαλωσίᾳ καὶ ἐξορίᾳ τελειωθέντων, ἵνα αὐλισθῶσιν ἐν ἀγαθοῖς καὶ ἀναπαύσωνται μετὰ δικαίων καὶ ἵνα τὰ ὀστᾶ αὐτῶν ὡς βοτάνη ἀνατείλῃ· ὅπως ἂν οἱ τε ζῶντες καὶ οἱ ἐπ΄ ἐλπίδι ἀναστάσεως κεκοιμημένοι εὐχαριστήριον αἶνον καὶ δοξολογίαν σοι ἀναπέμπωμεν τῷ κραταιῷ Βασιλεῖ τῶν αἰώνων εἰς τοὺς αἰῶνας. Ἀμήν.
Μακάρι η Ευχή μελλοντικά να περιέχει και αναφορές στην φωτοφόρο νεφέλη, την Κυρία Θεοτόκο, από ευγνωμοσύνη και ανταπόδοση γιά τις δικές της ευεργεσίες.
Σημείωση: Κατά την διάρκεια της Ομιλίας μας, τα υμνογραφήματα που αναφέρονται μεταφράστηκαν στην σύγχρονη έκφανση της ελληνικής γλώσσας και ερμηνεύτηκαν ανάλογα.

ΤΕΛΕΥΤΑΙΕΣ ΑΝΑΡΤΗΣΕΙΣ

Ραβάσια Μεγίστης Λαύρας (1912-1913), «Η περίοδος της απελευθέρωσης του Αγίου Όρους και των ρωσικών διεκδικήσεων»

Την Δευτέρα 19 Νοεμβρίου 2018, στις 19:00 στην Αίθουσα Τελετών Παλαιού Κτιρίου Φιλοσοφικής Σχολής του Α.Π.Θ. «Αλέξανδρος Παπαναστασίου» θα πραγματοποιηθεί η παρουσίαση … [...]