Κάποια απότοκα της αναθρησκευτικοποίησης

Σύμφωνα με τον θρησκευτικό Άτλα (L’ Atlas des religions) του 2007, ο Χριστιανισμός είναι εξαπλωμένος σε όλη τη γη και έπεται η θρησκεία του Ισλάμ. Ο χριστιανικός άξονας δεν είναι πλέον στην Ευρώπη και στη Β. Αμερική, όπως ίσως θα αναμένετο. Η Αφρική, η Ασία και η Λατινική Αμερική είναι πλέον οι άξονες του Χριστιανισμού. Η ευρωπαϊκή νεωτερική εκκοσμίκευση οδήγησε στην μείωση των ευρωπαίων χριστιανών και στην αύξησή τους σε άλλες «μακρινές» ηπείρους[265]. «Πορευθέντες μαθητεύσατε πάντα τά ἔθνη, βαπτίζοντες αὐτούς εἰς τό ὄνομα τοῦ Πατρός καί τοῦ Υἱοῦ καί τοῦ Ἀγίου Πνεύματος» δίχως την Ευρώπη[266]. Η ιεραποστολή είναι το μέσον με το οποίο απαντά ο Χριστιανισμός στην παγκοσμιοποίηση και δίνει τη μαρτυρία του. Η ιεραποστολή δηλαδή οδηγεί στη χριστιανική οικουμενικότητα. Δίχως την ιεραποστολή δεν είναι δυνατή η καθολικότητα του Χριστιανισμού[267]. Τα σημεία στα οποία εντοπίζεται η δυναμική της Ιεραποστολής σήμερα είναι: α) στον τρόπο με τον οποίο η θεολογία μεταφράζει τα σημεία της εποχής της μετανεωτερικότητας και β) στον τρόπο με τον οποίο καταθέτει τη μαρτυρία της, εντός και εκτός των χριστιανικών κοινοτήτων[268].

Η αύξηση των Αφρικανών, Ασιατών και Λατινοαμερικάνων χριστιανών είναι γεγονός[269]. Όμως αυτή η αύξηση ειδομένη μέσα από τα δόγματα του Χριστιανισμού δημιουργεί προβληματισμούς. Η δυναμική αύξηση των χριστιανών αποδίδεται σε μεγάλο βαθμό στις «νεοπροτεσταντικές ομολογίες». Ακολουθούν οι χριστιανοί της Καθολικής Εκκλησίας και οι αντίστοιχοι της Ορθόδοξης Εκκλησίας. Η Ορθόδοξη Εκκλησία ξεχωρίζει με την μικρότερη συμμετοχή της ιεραποστολής της, εάν εξαιρέσει κανείς την σχετική αύξηση των Ορθόδοξων της βαλκανικής χερσονήσου. Η επιτυχία των ιεραποστολών των «νεοπροτεσταντικών ομολογιών» αποδίδεται κυρίως στην ευκολία δημιουργίας κοινοτήτων με αυτόχθονα πάστορα και καμμία θεσμική δέσμευση, επιτυγχάνοντας έτσι την ακριβή τήρηση των εντολών της Βίβλου και την ενεργή συμμετοχή των πιστών τους στη διάρκεια της λειτουργίας[270]. Αξίζει να σημειωθεί ότι οι χριστιανοί του Τρίτου Κόσμου ως μετανάστες πλέον στις Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής και στην Ευρώπη δημιουργούν κοινότητες εμφανίζοντας παράλληλα ιεραποστολική δράση. Δηλαδή, οι χώρες οι οποίες έστειλαν στο παρελθόν χριστιανικές ιεραποστολές στον Τρίτο Κόσμο τώρα μετατρέπονται σε χώρες υποδοχής ιεραποστολών. Αυτό το φαινόμενο περιγράφεται ως «αντίστροφη ιεραποστολή» και ξεκίνησε στα μέσα της δεκαετίας του ΄70 μάλλον ως αποτέλεσμα της απο – αποικιοκρατίας και γιγαντώθηκε χρησιμοποιώντας το όχημα της παγκοσμιοποίησης[271].
Η πολιτική ιδεολογία και η κοινωνική θεωρία του φιλελευθερισμού (και οι μεταγενέστερες εκδοχές του) συγκροτώντας τις συνταγματικές θεωρίες και τους πολιτισμούς των νεώτερων ευρωπαϊκών κρατών, ιδιωτικοποίησαν τη θρησκεία. Οι κοινωνιολογικές θεωρίες και οι φιλελεύθερες πολιτικές αναλύσεις αδυνατούν να κατανοήσουν τις αιτίες της επιστροφής της θρησκείας στη δημόσια σφαίρα, την αναθρησκευτικοποίηση. Εμφαίνεται ότι η ομαλότητα και η ανανέωση του πολιτικού και πολυπολιτισμικού ευρωπαϊκού περιβάλλοντος οδεύουν μέσα από την ενεργοποίηση της θρησκείας στο δημόσιο χώρο[272].
Γ.2 Κάποια απότοκα της αναθρησκευτικοποίησης
Σήμερα, ο κόσμος διευρύνεται ξεπερνώντας το τοπικό επίπεδο και ενοποιείται σε παγκόσμιο επίπεδο με την ταχύτατη ανάπτυξη της τεχνολογίας. Παραδόξως, συρρικνώνεται με την ταχύτατη διάδοση της πληροφορίας και την καθολική επέκταση των επικοινωνιών ενώ παγκοσμιοποιείται με τον κυβερνοχώρο και την απελευθέρωση του εμπορίου και κατ’ επέκταση της οικονομίας. Η παγκοσμιοποίηση κατά την περίοδο της νεωτερικότητας αναδιατάσσει και αποστασιοποιεί τον χώρο και τον χρόνο ενώ η μετανεωτερική παγκοσμιοποίηση «συμπιέζει» τον χωρόχρονο μέσω της μικροηλεκτρονικής τεχνολογίας. Σε θεωρητικό επίπεδο, ο κυβερνοχώρος πυροδοτεί την ευρύτητα του παγκόσμιου. Αντιθέτως, ο κυβερνοχώρος ενισχύει το «τοπικό», τονίζει την αναζήτηση της τοπικής ταυτότητας. Αν και η παγκοσμιοποίηση επεκτείνεται γοργά, τα σύνορα παραμένουν πεισματικά σχεδόν ακλόνητα (εδαφικά, φυσικά, πολιτικά, κοινωνικά, οικονομικά, προσωπικά, κα.) και επιλύουν ή δημιουργούν προβλήματα[273].
Η χριστιανική θρησκεία δεν διαλέγεται ως Λόγος του Θεού, ως θρησκεία της αποκάλυψης της Αλήθειας, αλλά παρακολουθεί (τις περισσότερες φορές) τις πολιτιστικές και θρησκευτικές διαφωνίες που ανακύπτουν στο πολυπολιτισμικό ευρωπαϊκό περιβάλλον[274].
Ανάλογα με την εποχιακή κρατική ερμηνεία της «δημόσιας αξιακής τάξης», δηλαδή της προσπάθειας διατήρησης της κοινωνικής ειρήνης στον πολυπολιτισμικό κοινωνικό ιστό, οι κρατικές εξουσίες απαγορεύουν ή περιορίζουν διάφορες πολιτιστικές εκφάνσεις με οποιοδήποτε πρόσχημα. Η G. Davie υποστηρίζει ότι οι Ευρωπαίοι θιασώτες της εκκοσμίκευσης αντέδρασαν στην αναθρησκευτικοποίηση και στην απειλή της απο – ιδιωτικοποίησης της θρησκείας απαγορεύοντας με κρατικούς νόμους (σε κάποιες χώρες όπως η Γαλλία) όλα τα θρησκευτικά σύμβολα ανεξαρτήτως θρησκείας[275]. Παράδειγμα αλλά και θρυαλλίδα άπειρων συζητήσεων, διενέξεων και πράξεων ρατσισμού και βίας, είναι η απαγόρευση της μαντήλας στο Βέλγιο και στη Γαλλία. Φαίνεται ότι τα γυναικεία σώματα έγιναν σύμβολα αντιπαράθεσης Δύσης και Ισλάμ[276]. Τα ανεξίθρησκα ευρωπαϊκά κράτη επεμβαίνουν σε οτιδήποτε δύναται να παρερμηνευθεί ως προσηλυτισμός ή δημόσια έκφανση της θρησκείας και κάποιες ακραίες ενέργειες λαμβάνουν τεράστιες διαδικτυακές προεκτάσεις με αποτέλεσμα να δημιουργούνται ποικίλες συζητήσεις θρησκευτικής έντασης στα κοινωνικά δίκτυα αλλά και αρκετή κοινωνική σύγχυση[277]. Μετά τις πρόσφατες απαγορεύσεις της ένδυσης burkini με επιβολή προστίμων από δήμους της Γαλλίας αναρωτιόμαστε για την ποσότητα της ατομικής ελευθερίας που απαιτεί ο κοσμικός βωμός της ανεξιθρησκίας, δίχως να ξεχνάμε την εκβιασμένη στρέβλωση του αυτοπροσδιορισμού μόνο και μόνο για να παραμείνουμε ελεύθεροι[278]. Στο βωμό της δημοσιότητας διενεργούνται έρευνες σχετικές με τη γνώση των ιερών κειμένων (οι οποίες είναι μάλλον κατευθυνόμενες), υπολογίζοντας στην ημιτελή γνώση και στον εντυπωσιασμό[279].
Στα θεολογικά θέματα οι κοινωνιολόγοι και οι θεολόγοι του 20ού αιώνα, δημιούργησαν νέους όρους για να περιγράψουν την νέα θρησκευτικότητα: believing without belonging («πιστεύειν δίχως ἀνήκειν»), «diffusive Christianity» («διάχυτος Χριστιανισμός»), vicarious religion («αντιπροσωπευτική θρησκεία»), κ.α. Η προσέγγιση της G. Davie, το «believing without belonging», αφορά στη μή ένταξη των Βρετανών πιστών σε κάποια εκκλησιαστική κοινότητα αλλά παραμένουν πιστοί. Αυτή η διαφοροποίηση παρατηρείται κυρίως στις πόλεις και στους εργαζόμενους. Εξαιτίας της εργασιακής ζωής και μη εμπιστοσύνης στους εκκλησιαστικούς θεσμούς οι πιστοί δεν συμμετάσχουν και δεν εκπληρώνουν τις προκύπτουσες υποχρεώσεις τους στις εκκλησιαστικές κοινότητες. Φαίνεται ότι η συμμετοχή των πιστών διαφοροποιείται ανάλογα με το βαθμό της ιεραρχικής επαγγελματικής κλίμακάς τους, την κοινωνική τους τάξη και το μορφωτικό τους επίπεδο. Ο όρος «vicarious religion» επίσης της G. Davie καλύπτει τα κενά του believing without belonging. Οι δυτικοευρωπαίοι είναι στη πλειονότητά τους πιστοί, στηρίζουν τις Εκκλησίες τους αλλά δεν είναι τακτική η συμμετοχή τους στην λατρεία και στις επαφές τους με τις εκκλησιαστικές κοινότητες. Στις τελετές ταφής, στις εθνικές γιορτές και σε περιόδους εθνικής κρίσης οι Ευρωπαίοι γεμίζουν τους ναούς, δηλαδή η μη συχνή επαφή τους δεν έχει μειώσει το βαθμό πίστης τους[280]. Τέλος, ο όρος «diffusive Christianity» είναι δημιουργία του Jeffrey Cox και περιγράφει την λαϊκή θρησκευτικότητα στην Αγγλία στα τέλη του 19ου και στις αρχές του 20ού αιώνα[281].
Ο κοινωνιολόγος της θρησκείας, José Casanova (1951-) είναι επεξηγηματικός σχετικά με την εξέλιξη του θρησκευτικού βίου των ανθρώπων από το 1500 έως και σήμερα. Αρχικά υπήρχε μόνο μία Εκκλησία, η οποία κατά πρώτον ενοποιούσε όλη την κοινωνία και κατά δεύτερον μέσω των ενοριών της ενίσχυε την θρησκευτική κοινωνικότητα των πιστών, εξαιτίας της προσωπικής επαφής. Τέλος, η Εκκλησία ήταν η «μήτρα» όπου οι πιστοί ήταν δυνατόν να πραγματώνουν ένα ιδιωτικό λατρευτικό κομμάτι της ζωής τους. Σήμερα τα τρία αυτά στάδια υπάρχουν ακόμα και ξεχωριστά στη ζωή των πιστών, οι οποίοι μπορούν να διαλέξουν ένα από αυτά ή οποιοδήποτε συνδυασμό τους χωρίς να υπάρχει εμφανής εμπλοκή στην εκδήλωση της πίστης τους. Οι πιστοί μπορούν να επιλέξουν το βίωμα και των τριών σταδίων, το βίωμα της παραδοσιακής πίστης. Ο μετασχηματισμός εντοπίζεται στο ότι μπορούν να διαλέξουν χωρίς ηθικούς περιορισμούς και θεσμικές εμπλοκές, τα στάδια που τους ικανοποιούν[282]. Στο πλαίσιο της αναθρησκευτικοποίησης αναδύονται δύο νέες έννοιες: α) «η θρησκεία χωρίς Θεό» και β) «ο Θεός χωρίς θρησκεία». Η πρώτη έννοια εντάσσει τους θρησκευόμενους σε κοινότητες χωρίς την υποχρέωση του προσωπικού πνευματικού αγώνα εφόσον δεν υπάρχει ο, κριτής, Θεός. Η δεύτερη έννοια είναι εξίσου εύκολη στην πράξη. Δεν προσεύχεσαι ούτε υπακούς στον Θεό, επειδή δεν υφίσταται το θρησκευτικό πλαίσιο επιβολής. Απλώς αναγνωρίζεις την ύπαρξή του[283].
Υφίσταται λόγος ανησυχίας για την επάνοδο του Θεού στο δημόσιο χώρο και για την άνοδο της πολιτικοποιημένης θρησκείας; Θα οδηγηθούμε σε ένα «παγκόσμιο μαζικό θρησκευτικό εκλογικό σώμα με τη δύναμη της καθολικής ψηφοφορίας»; Μάλλον όχι. Η ανησυχία προέρχεται από την άλλη όψη της πολιτικοποιημένης θρησκείας[284]. Την τρομοκρατική όψη των ακτιβιστών υπερ – θρησκευομένων, των φονταμενταλιστών.
 
Διαβάστε ολόκληρη τη μελέτη εδώ

 
[265] Σταύρος Ζουμπουλάκης, «Ἡ γεωγραφική ἀνακατανομή τοῦ χριστιανισμοῦ καί οἱ Ὀρθόδοξες Ἐκκλησίες», στο του ίδιου, Χριστιανοί στόν δημόσιο χώρο: Πίστη ἤ πολιτιστική ταυτότητα; (Αθήνα: Εστία, 2010), σσ. 107-117.
[266] Ματθ. 28:19.
[267] Θανάσης Ν. Παπαθανασίου, Η Εκκλησία γίνεται όταν ανοίγεται: Η ιεραποστολή ως ελπίδα και ως εφιάλτης (Αθήνα: Ἐν πλῷ, 20092), σ. 83.
[268] Πέτρος Βασιλειάδης, Μετανεωτερικότητα καί Ἐκκλησία: Ἡ πρόκληση τῆς Ὀρθοδοξίας (Ἀθήνα: Ἀκρίτας, 2002), σ.29.
[269] Θανάσης Ν. Παπαθανασίου, «Μία ἀγνοημένη πτυχή τῆς πραγματικότητας: Ἡ ἀφρικανική χριστιανική ἱεραποστολή πρός τήν Εὐρώπη» στο Θεολογία, 86, (2015), σ. 222.
[270] Ζουμπουλάκης, «Ἡ γεωγραφική ἀνακατανομή τοῦ χριστιανισμοῦ καί οἱ Ὀρθόδοξες Ἐκκλησίες», σσ. 110-117.
[271] Παπαθανασίου, «Μία ἀγνοημένη πτυχή τῆς πραγματικότητας», σσ. 222-227.
[272] Vattimo, After Christianity, σ. 102 και Casanova, Public religions in the modern world, σ. 215.
[273] Λεοντίδου, Αγεωγράφητος Χώρα, σσ. 347-353.
[274] Vattimo, After Christianity, σ. 94.
[275] Davie, Κοινωνιολογία της θρησκείας, σσ. 307-308.
[276] Σημειώνεται ότι το πρόβλημα δεν εντοπίζεται στην κάλυψη του προσώπου αλλά στην θρησκευτική σημειολογία της μαντήλας. Αλλιώς θα έπρεπε να απαγορευθούν και τα κράνη των οδηγών μηχανών ή ακόμα και η χρήση αποκριάτικων μασκών. Τσουκαλάς, Η επινόηση της ετερότητας, σσ. 113-114, Davie, Κοινωνιολογία της θρησκείας, σσ. 270-272, 281 και Άννα Καραμάνου, «Πολυπολιτισμικότητα, ανθρώπινα δικαιώματα και ισότητα των φύλων» στο συλλογικό Διαπολιτισμικότητα και θρησκεία στην Ευρώπη μετά την επικύρωση της Συνθήκης της Λισσαβόνας, της Αντιπροσωπείας της Εκκλησίας της Ελλάδος στην Ευρωπαϊκή Ένωση (Αθήνα: Ινδικτος, 2011), σσ. 226-230.
[277] Τον Δεκέμβριο του 2015 οι υπηρεσίες παιδικής πρόνοιας της Νορβηγίας αφαίρεσαν τα πέντε παιδιά από μια οικογένεια χριστιανών με την κατηγορία περί χριστιανικού ριζοσπαστισμού και κατήχησης. Νορβηγία: Η κυβέρνηση αφαίρεσε από οικογένεια χριστιανών όλα της τα παιδιά με την κατηγορία ότι τους έκαναν «κατήχηση»!, στο http://www.hellas-now.co/2015/12/blog-post_42.html, ημερομηνία πρόσβασης, 8 Δεκεμβρίου 2015.
[278] Πρόσφατα τριάντα δήμοι της Γαλλίας, εξ αυτών τέσσερις κοσμοπολίτικοι και παραθαλάσσιοι, απαγόρευσαν την ένδυση στις παραλίες με burkini (ή burqini) με επιβολή προστίμων. Το burkini είναι ένας ενδυματολογικός σχεδιασμός μπούργκας και maillot και εξυπηρετεί ως θαλάσσιο ένδυμα τις μουσουλμάνες. Οι δημοτικές Γαλλικές αρχές προχώρησαν στην απαγόρευσή του διότι θεωρούν ότι το burkini υποδηλώνει θρησκευτικό φανατισμό. Nice becomes latest French city to impose burkini ban, The Guardian, στο https://www.theguardian.com/world/2016/aug/19/nice-becomes-latest-french-city-to-impose-burkini-ban, ημερομηνία πρόσβασης, 19 Αυγούστου 2016.
Το Ανώτατο Συμβούλιο της Γαλλίας, μετά από την προσφυγή της γαλλικής μουσουλμανικής κοινότητας, προχώρησε στην άρση της απαγόρευσης του burkini διότι παραβιάζονται τα ανθρώπινα δικαιώματα αλλά δεν φαίνεται έως σήμερα να εφαρμόζεται η άρση της απαγόρευσης. Jim Bittermann, Sheena McKenzie, Catherine E. Shoichet, French court suspends burkini ban, CNN, στο http://edition.cnn.com/2016/08/26/europe/france-burkini-ban-court-ruling/, ημερομηνία πρόσβασης, 26 Αυγούστου 2016.
[279] Στις αρχές Δεκεμβρίου 2015 πραγματοποιήθηκε ένα κοινωνικό πείραμα στην Ολλανδία. Αποσπάσματα της Παλαιάς Διαθήκης εντάχθηκαν κρυφά στο Κοράνι και οι ερευνητές ρωτούσαν τους περαστικούς (εξαιρώντας κατά το δυνατόν τους μουσουλμάνους) αν γνώριζαν τα αποσπάσματα που τους διάβαζαν. Σχεδόν κανείς δεν αναγνώρισε τα αποσπάσματα της Παλαιάς Διαθήκης και διαφωνούσαν με τις ρήσεις του Κορανίου. Στέφανος Νικήτας, Κοινωνικό πείραμα: Διαβάζοντας την Αγία Γραφή σε ανθρώπους λέγοντας ότι είναι αποσπάσματα από το Κοράνι, HuffPost Greece στο http://www.gr / 2015/12/07/story-korani-koinoniko-pirama_n_8737224.html,ημερομηνία πρόσβασης, 8 Δεκεμβρίου 2015.
[280] Grace Davie, Religion in Britain since 1945: Believing without Belonging (Oxford, Blackwell Publishing, 1994), σσ. 106-107 και Grace Davie, Europe: The Exceptional Case. Parameters of Faith in the Modern World (London: Darton, Longman and Todd Ltd, 2010), σσ.18-21 και Μπαθρέλλος, Οἱ χριστιανοί στούς χρόνους τῆς μετα-ἐκκοσμίκευσης, σσ. 88-89.
[281] Ο όρος δημοσιεύθηκε στο βιβλίο του J. Cox, The English Churches in a Secular Society 1870-1930 (Νέα Υόρκη, Oxford Univesity Press, 1982), κεφ. 4, Taylor, Μία Κοσμική Εποχή, σ. 781.
[282] Taylor, Μία Κοσμική Εποχή, σ. 780.
[283] Ζουμπουλάκης, «Ο Θεός επιστρέφει στην Ευρώπη;», σσ. 30-35.
[284] Hobsbawm, Θρυμματισμένοι καιροί, σσ. 220-223.

ΤΕΛΕΥΤΑΙΕΣ ΑΝΑΡΤΗΣΕΙΣ

Η τόλμη των Μυροφόρων

«Ηγόρασαν αρώματα ίνα ελθούσαι αλείψωσιν αυτόν» Το μυστήριο της θείας οικονομίας το υπηρέτησε ολόκληρη η κτίση. Όταν Εκείνος άπλωσε τα χέρια Του πάνω στο Σταυρό, η γη … [...]