Ο θάνατος από την νεωτερικότητα στη μετανεωτερικότητα

(Προηγούμενη δημοσίευση: http://www.pemptousia.gr/?p=165118)
Κατά την περίοδο της νεωτερικότητας μεταβλήθηκαν σταδιακά οι πρακτικές γύρω από το θάνατο, το υπέρτατο εμπόδιο του ανθρώπου και άλλαξε η οπτική του οριστικού  τέλους. Από τα τέλη του  17ου  αιώνα μοτίβα, χειρονομίες, περίοδοι και πρακτικές πένθους, διαθήκες, ταφικά μνημεία, νεκροταφεία κ.α. εκφράζουν την συλλογική κοινωνική ευαισθησία αλλά και την αμφισβήτηση της θρησκευτικής προσέγγισης του θανάτου και του επέκεινα.[1] Ο θάνατος στο εξής συμμετέχει περισσότερο ενεργά στην οικονομική ζωή κάθε τόπου. Μεταβαλλόμενη σε ωφελιμιστική, η τελετουργία του θανάτου, κατά το πρόταγμα των καιρών, συμπαρασύρει και τις ανάλογες πρακτικές.  Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί το γεγονός ότι έως και τα τέλη του 18ου αιώνα ο καθένας μπορούσε να κατασκευάσει το (μη απαραίτητο) φέρετρο ενώ τα νεκρά σώματα τυλίγονταν σε απλά άσπρα κομμάτια υφασμάτων, τα σάβανα. Η κατασκευή του φέρετρου κηρύσσεται προνόμιο του μαραγκού του κάθε χωριού και τα νεκρά σώματα ενδύονται με τα αντίστοιχα επίσημα της έως τότε ζωής του νεκρού. Η τελευταία εικόνα προ της ταφής είναι ένα ντυμένο και εγκιβωτισμένο σώμα.

Στις αρχές του 19ου αιώνα τα νεκροταφεία ανακηρύσσονται ως ο αποκλειστικός τόπος ταφής και οι εξορισμένοι νεκροί δημιουργούν πόλεις.[2] Αυτές οι «πόλεις των νεκρών»  έχουν συμμετοχή στο οικονομικό και πολιτιστικό περιβάλλον των ζωντανών ανθρώπων. Εργολάβοι κηδειών, τεχνίτες, εργάτες, γλυπτά, οικογενειακοί τάφοι, ταφικές επιγραφές, ποίηση κ.ο.κ. συνθέτουν αυτή την παράδοξη εμπορική και πολιτιστική ζωή των νεκρών. Ταυτόχρονα, η αναδυόμενη τέχνη της φωτογραφίας διατηρεί στη μνήμη των συγγενών και φίλων των νεκρών, την «ζωντανή» εικόνα τους.[3]
Η περίοδος της νεωτερικότητας αποκήρυξε ουσιαστικά την προσδοκία ζωής μετά θάνατο δίνοντας έμφαση στη ζωή «εδώ και τώρα». Αυτό το νεωτερικό πρόταγμα  αντιτάχθηκε και υποβίβασε την πρεσβεία της μέλλουσας ζωής του Χριστιανισμού μετασχηματίζοντας τις αξίες των ανθρώπων.[4] Ο άνθρωπος πλέον απώλεσε τον φόβο του θανάτου και χρησιμοποίησε τη φήμη ως σκαλί που οδηγεί σε σύντομη μεν, σίγουρη δε,  αθανασία.[5] Ο τρόπος απεμπολισμού του φόβου του θανάτου συνίσταται από μεθοδευμένες τεχνικές απομάκρυνσης από το άμεσο περιβάλλον των μελλοντικών νεκρών ή των ίδιων των νεκρών.  Οι ηλικιωμένοι, οι ετοιμοθάνατοι, οι νεκροί, αφήνονται στη φροντίδα «επαγγελματιών». [6] Οι εντυπωσιακές και πολυπληθείς κηδείες έδωσαν τη θέση τους σε σύντομες ταφές ή αποτεφρώσεις με λίγους παρόντες. Οι επαγγελματίες δρουν γρήγορα και αποτελεσματικά δίχως την συναισθηματική (ή ευρεία οπτική) εμπλοκή των πελατών. Οι δημόσιες εκδηλώσεις πένθους στηλιτεύονται κοινωνικά· οι εκδηλώσεις θλίψης σηματοδοτούν προβληματικές προσωπικότητες και αντιμετωπίζονται ψυχιατρικά.[7] Τα παιδιά, οι αυριανοί πελάτες των «επαγγελματιών», προφυλάσσονται με περισσή προσοχή από οποιαδήποτε έκθεση σε μακάβριες εικόνες.
Όπως αντιμετωπίζονται οι πολύπλοκες μαθηματικές εξισώσεις αντιμετωπίζεται και η έννοια του θανάτου. Η επίλυση – αντιμετώπιση διαιρείται σε μικρά κομμάτια. Ο νεωτερικός άνθρωπος καταναλώνει χρόνο και ενέργεια αντιμετωπίζοντας καθημερινά μικρούς θανάτους με τη μορφή μικροαπειλών· αθέατα μικρόβια, τρύπα στο όζον της ατμόσφαιρας, πολυφαγία, αφαγία, κάπνισμα, sex χωρίς προφύλαξη, φθοριούχο νερό κ.ο.κ. Με τον τεϊλορισμό του θανάτου[8] ο άνθρωπος αποπροσανατολίζεται και χάνει τη σκέψη του οριστικού θανάτου.[9] Το βήμα της διάλυσης του φόβου του θανάτου κατηγοριοποιείται είτε στα θετικά είτε στα αρνητικά αποτελέσματα της νεωτερικότητας ανάλογα με την θρησκευτική τοποθέτηση του ανθρώπου.
Η μετανεωτερική εποχή παρουσιάζει τον θάνατο ως απλό γεγονός και εξαφανίζει την ιδέα της επιθυμητής αθανασίας με την εμπλοκή της εικονικής πραγματικότητας. Ο θάνατος των πολλών παρουσιάζεται ως οικείος και κοινότυπος. Η υπερβολική  έκθεση στον θάνατο των άλλων (όχι των αγαπημένων προσώπων) μέσα από τον κινηματογράφο και τα δορυφορικά κανάλια της τηλεόρασης και η καθολική εισαγωγή και προώθηση αιματηρών παιχνιδιών θανάτου, τοποθέτησαν τον θάνατο σε επίπεδο αλλαγής καναλιού ή πατήματος ενός κουμπιού. Η φήμη, η ατομική αθανασία της νεωτερικότητας είναι παρελθόν. Τα συστήματα τεχνητής μνήμης του κυβερνοχώρου και οι αθάνατοι υπολογιστές παραμέρισαν τη δυνατότητα φήμης. Δεν απαιτείται πλέον να ανήκει κανείς στη χορεία των επιφανών ανθρώπων για να παραμείνει αθάνατος στη μνήμη της ανθρωπότητας, αρκεί να είναι κανείς απλά χρήστης της εικονικής πραγματικότητας του διαδικτύου. Οι νεκροί, οι «προσωρινά απόντες», ζωντανεύουν εύκολα με ένα απλό search και ο θάνατος υποβαθμίζεται.[10]
Ένα πρόσθετο χαρακτηριστικό της αντιμετώπισης του θανάτου από τον μετανεωτερικό άνθρωπο είναι η, ολοένα αυξανόμενη, τάση για την αποτέφρωση του νεκρού σώματός του, ανεξαρτήτως θρησκείας, έθνους και πολιτισμού.[11] Γιατί;
(Συνεχίζεται)
[1]Η «στροφή» στις επικήδειες πρακτικές έγινε μεταξύ του τέλους του 12ου αιώνα και στις αρχές του 13ου αιώνα. Μέχρι τότε η Εκκλησία συνήθως, καταδίκαζε τις πρακτικές ενταφιασμού διότι υπήρχε έντονη δεισιδαιμονολογία για τους νεκρούς. Μόνο οι τάφοι των αγίων επιτρεπόταν να είναι αντικείμενο τελετών και λατρείας.  Είναι μία αλήθεια ότι ο μεσαιωνικός Χριστιανισμός αν και επιθυμούσε να αρνηθεί το σώμα για να τείνει περισσότερο προς τον Θεό, τελικά αναγνώρισε την αναγκαιότητα να τοποθετήσει το ορατό σώμα στο χώρο και στο χρόνο. Ζάκ Λε Γκόφ – Νικολά Τρουόνγκ, Μία ιστορία του σώματος στον Μεσαίωνα, μτφρ. Μαρία Μαλαφέκα (Αθήνα: Κέδρος, 2009), σσ. 153-155, 164-165.
[2]Θεωρούμε προφανές ότι το φαινόμενο της «αστικοποίησης» των νεκρών είναι αδιαχώριστο από το φαινόμενο της αστικοποίησης των ζωντανών.
[3]Michel Vovelle, Ο θάνατος και η Δύση ἀπό τό 1300 ὣς τίς μέρες μας, τ. Β΄, Γεράσιμος Λυκιαρδόπουλος (επιμ.), μτφρ. Κώστας Κουρεμένος (Αθήνα: Νεφέλη, 2000), σσ. 60-61, 110-111, 116, 303-304.
[4]Σταύρος Ζουμπουλάκης, «Ο Θεός επιστρέφει στην Ευρώπη; Δοκίμιο για τη θρησκευτική δυνατότητα άθεης θρησκείας» εισαγωγή στο Ζάν Ντανιέλ, Ο Θεός είναι φανατικός;, μτφρ.Ανδρέας Πανταζόπουλος (Αθήνα: Πόλις, 1998), σ. 18.
[5]Ο Denis Diderot (1713-1784) μας διαφωτίζει σχετικά με τη χρήση του εργαλείου της φήμης: «Ο μέτριος άνθρωπος ζει και πεθαίνει σαν κτήνος. Δεν έπραξε τίποτα για να διακριθεί, ενόσω ζούσε· από αυτόν δεν απομένει τίποτα άξιο συζήτησης, μετά τον θάνατό του· το όνομά του παύει να προφέρεται, ο τόπος ταφής του αγνοείται, χαμένος μέσα στα χορτάρια». Αντίθετα για το πνεύμα ενός φιλοσόφου αναφέρει «το είδος αυτό της αθανασίας είναι αποκλειστικό δικαίωμα ορισμένων, οι υπόλοιποι χάνονται σαν τα κτήνη». Ζώρζ Μινουά, Η Ιστορία της Αθεΐας: Η αθεΐα στον Δυτικό κόσμο, μτφρ. Βάλια Σερέτη (Αθήνα: Νάρκισσος, 2007), σ. 487 και Taylor, Πηγές του Εαυτού, σ. 569.
[6]Νοσηλευτές και εργαζόμενοι σε οίκους ευγηρίας, κατ’ οίκον νοσοκόμες, αποκλειστικές νοσοκόμες, ιδρύματα διαχείρισης πόνου, εργολάβοι τελετών ακόμα και μη εξειδικευμένα άτομα ως απλή συντροφιά αναμονής της ύστατης ώρας.
[7]Πένθιμη ένδυση, λυπημένα πρόσωπα κ.ο.κ. Συνήθης έκφραση παρηγοριάς είναι «οι νεκροί με τους νεκρούς και οι ζωντανοί με τους ζωντανούς».
[8]Τεϊλορισμός του θανάτου: Παραγωγή θανάτων (πολλών και μικρών) και επιμερισμός των ευθυνών. Ο όρος προέρχεται από τον Αμερικάνο Frederick W. Taylor (1856 1915), ο οποίος με τη μελέτη του Τhe Principles of Scientific Management, εισήγαγε τον επιμερισμό της παραγωγικής διαδικασίας. Σύμφωνα με το σύστημα αυτό ο  εργάτης αποξενώνεται πλήρως όχι μόνο από το προϊόν αλλά και από τη διαδικασία της παραγωγής. Taylorism, Business Dictionary.com, στο http://www.businessdictionary.com/ definition/ Taylorism.html, ημερομηνία πρόσβασης, 19 Μαρτίου 2016.
[9]Zygmunt Bauman, Η Μετανεωτερικότητα και τα δεινά της, μτφρ. Γιώργος – Ίκαρος Μπαμπασάκης (Αθήνα: Ψυχογιός, 2002), σσ. 290, 294, 320-322.
[10]Bauman, Η Μετανεωτερικότητα και τα δεινά της, σσ. 295-296, 300-302.
[11]Εννοείται ότι η τάση αυτή δεν περιλαμβάνει τους συνειδητοποιημένους πιστούς στον Χριστιανισμό αλλά αφορά στους «χλιαρούς» με τη θρησκεία ανθρώπους.
 

ΤΕΛΕΥΤΑΙΕΣ ΑΝΑΡΤΗΣΕΙΣ

9635 – Καισάριος Δαπόντες, Περί της ημετέρας σεβασμίας και βασιλικής μονής του Ξηροποτάμου, παρά τινων κτητόρων εκτίσθη, και μία σημείωση

Ζαχαρίας μοναχός Ξηροποταμηνός, Καισάριος Δαπόντες, Περί της ημετέρας σεβασμίας και βασιλικής μονής του Ξηροποτάμου, παρά τινων κτητόρων εκτίσθη, και μία σημείωση: Δύο … [...]

9634 – Αγαθές αναμνήσεις από τους Μικραγιαννανίτες πατέρες, Γέροντα Γεράσιμο τον Υμνογράφο και Γέροντα Σπυρίδωνα

Ο Γέροντας του Ιερού Καθίσματος Αγίου Ευσταθίου Μυλοποτάμου Μοναχός Επιφάνιος καταθέτει στο φακό της Πεμπτουσίας τις αναμνήσεις του από τους μακαριστούς Μικραγιαννανίτες … [...]

Εάν είμασταν απλοί σαν τα παιδιά…

Εάν είμασταν απλοί σαν τα παιδιά, ο Κύριος θα έδειχνε σε εμάς τον Παράδεισο, θα εβλέπαμεν Αυτόν εν τη δόξῃ των Χερουβείμ και των Σεραφείμ και πασών των Επουρανίων … [...]