Πατριάρχης Αλεξανδρείας Μελέτιος Μεταξάκης (1926-1935)

Γράφει ο Μητροπολίτης Ναϊρόμπης Μακάριος στην Romfea.gr

Για την ανεπανάληπτη, πολυδιάστατη και παρεξηγημένη, για μερικούς, προσωπικότητα του μεγάλου αυτού εκκλησιαστικού ηγέτη, ασχολούμαι εδώ και τέσσερις, ή και περισσότερες δεκαετίες, από την εποχή που σπούδαζα στην Αγγλία. Λόγω των επιστημονικών μου ενασχολήσεων με σύγχρονες αλλά και παλαιές προσωπικότητες της Εκκλησίας μας, μου δόθηκε η ευκαιρία να ερευνήσω μέσα σε αρχεία και βιβλιοθήκες, έτσι ώστε, στο τέλος, να βρεθώ προ μεγάλων εκπλήξεων.
Οι ιστορικοί της Εκκλησίας μας αρέσκονταν να χρησιμοποιούν, για τη ζωή και τη δράση του Μελετίου, κείμενα από δημοσιευμένες, ήδη, πηγές, χωρίς να προσφέρουν, στην ουσία, κανένα νέο στοιχείο αλλά να επαναλαμβάνουν συνεχώς πράγματα και καταστάσεις που, ήδη, ειπώθηκαν. Έτσι, ανακαλύπτοντας αυτό το υλικό στα αρχεία της Αγγλίας – συγκεκριμένα εκείνα του Υπουργείου Εξωτερικών, του Λαμπεθιανού παλατιού και της Αρχιεπισκοπής Θυατείρων, ακόμα και της Βοδλειανής βιβλιοθήκης της Οξφόρδης, σ’ εκείνα επίσης του Γαλλικού Υπουργείου Εξωτερικών, της Ελληνικής Αρχιεπισκοπής Αμερικής στη Νέα Υόρκη, της Αρχιεπισκοπής Κύπρου και άλλων βιβλιοθηκών και αρχείων, μπόρεσα να δημοσιεύσω σε τόμους αλλά και σε μικρές επιστημονικές εργασίες όλα αυτά τα ανέκδοτα, που, πιστεύω, όταν οι ερευνητές και ιστορικοί τα αξιοποιήσουν, θα μπορέσουν να δώσουν μια αυθεντική και γνήσια παρουσίαση του έργου, της προσωπικότητας και της ζωής του Μελετίου Μεταξάκη. Ήδη, υπάρχουν πλήθος ανεκδότων, ακόμα εγγράφων προς δημοσίευση.
Ο χρόνος που έχω στη διάθεσή μου δεν θα μου επιτρέψει να αναφερθώ με λεπτομέρειες στην όλη πορεία και στις δραστηριότητές του, όταν υπηρετούσε στο Πατριαρχείο Αλεξανδρείας, αλλά, τουλάχιστον, θα παρουσιάσω, μέσα σε γενικές γραμμές, τα σπουδαιότερα γεγονότα που σημάδεψαν τη ζωή του, την περίοδο της Πατριαρχείας του.
Μια από τις πρώτες πράξεις που πήρε μιαν, κατά κάποιον τρόπο, ριζοσπαστική απόφαση, ήταν η πρόσθεση στη φήμη του το «πάσης Αφρικής». Υπήρχε μια ασάφεια στο τόσο σημαντικό αυτό σημείο της διοίκησης της Εκκλησίας στην Αφρική. Στη Ν. Αφρική και στις άλλες υποσαχάριες χώρες, συνήθως, έφθαναν κληρικοί από τα Πατριαρχεία Κωνσταντινουπόλεως, Ιεροσολύμων ακόμα και της Εκκλησίας της Ελλάδος. Για τη λύση του όλου προβλήματος ο Μελέτιος έκανε τις σχετικές ενέργειες με τον τότε Οικουμενικό Πατριάρχη Βασίλειο και το Ελληνικό Υπουργείο Εξωτερικών. Από μια σύντομη αξιολόγηση του όλου θέματος, φαίνεται ότι η εισήγησή του δημιούργησε κάποια ερωτηματικά και αντιδράσεις. (Η σχετική αλληλογραφία δημοσιεύεται στο παράρτημα).
Αφού, λοιπόν, έγιναν οι σχετικές εισηγήσεις και τέθηκε το όλο θέμα επί τάπητος και, ίσως, λόγω του γεγονότος ότι ο Μελέτιος διετέλεσε προηγουμένως Οικουμενικός Πατριάρχης, βρέθηκε μια λύση όχι τελική αλλά προσωρινή. Θεωρήθηκε και παρέμεινε, μέχρι και των ημερών του Αείμνηστου Πατριάρχου Πέτρου, θέμα εσωτερικό, ένα βήμα και μια λύση που δεν θα έβλαπτε τις αγαθές σχέσεις που είχαν τα δύο Πατριαρχεία. Χρησιμοποιείτο μεν ο τίτλος «πάσης Αφρικής» από τους εκάστοτε Πατριάρχες Αλεξανδρείας στα επίσημα γράμματά τους προς τους άλλους Προκαθήμενους των Αυτοκέφαλων Εκκλησιών αλλά όταν ο Οικουμενικός Πατριάρχης απευθυνόταν σ’ αυτούς με τον συνήθη τίτλο, σταματούσε μέχρι το πάσης γης Αιγύπτου. Θα μου πείτε αυτή είναι μια λεπτομέρεια και μια τυπική πράξη.
Στην ουσία, όμως, ήταν μια πολύ μεγάλη, τεράστια πράξη, αφού αμέσως μετά ο Μελέτιος, ενώ μέχρι εκείνη τη στιγμή η Κωνσταντινούπολη απέστειλε κληρικούς στην Νότια Αφρική και γενικότερα στην υποσαχάρια Αφρική, αναφέρω την περίπτωση του Αρχιμανδρίτη Νικόδημου Σαρίκα που, όταν έφθασε στη Νότια Αφρική, έφερε συστατική επιστολή από τον Οικουμενικό Πατριάρχη και, μάλιστα, διοριζόταν επισήμως και αναγνωρίζετο η εκεί αποστολή του ως ιεραπόστολος.
Στην περίοδο της Πατριαρχείας του ο Μελέτιος θέλησε να δώσει λύσεις όχι μόνο στα τοπικά θέματα που απασχολούσαν τον θρόνο του, αλλά και σε άλλα, διεθνή και παγκόσμια. Ένα από τα θέματα που τον απασχόλησαν από την πρώτη στιγμή που ανέβηκε στον θρόνο του Αγίου Μάρκου ήταν η διένεξη που υπήρχε ανάμεσα στη Βασιλική Μονή του Θεοβάδιστου όρους Σινά, σχετικά με την παρουσία του σιναΐτικου μετοχίου στο Κάιρο. Η διένεξη αυτή υπήρχε για πολλά χρόνια, τολμώ να πω ίσως για 317, αλλά κανείς δεν τολμούσε ή – καλύτερα – δεν ενδιαφερόταν, ίσως από άγνοια, είτε σαν εσωτερικό θέμα, αφού εμπλεκόταν σ’ αυτό και το Πατριαρχείο Ιεροσολύμων, που, μέχρι σήμερα, έχει το δικαίωμα επικύρωσης του εκλελεγμένου Αρχιεπισκόπου – Ηγουμένου της Μονής και χεριτονίας του στην Άγια Γη. Εν πάσει περιπτώσει, ο Μελέτιος πήρε το θέμα στα σοβαρά και ήθελε με κάθε τρόπο να εξευρεθεί μια λύση, που να ένωνε τα διεστώτα, αφού η διένεξη αυτή δημιουργούσε προβλήματα και διχόνοια, ανάμεσα στις δύο Εκκλησίες.
Ήθελε, με κάθε τρόπο να θέσει τέρμα στη διένεξη αυτή γιατί ταλαιπωρούσε και τις δύο Εκκλησίες για αιώνες και, για την ακρίβεια, η διαμάχη αυτή απασχόλησε τις δύο Εκκλησίες για 317 χρόνια. Έτσι, ο Μελέτιος με τα σπάνια προσόντα και τον διορατικό νου που διέθετε, προσπάθησε να δώσει λύση σ’ αυτό το επίμαχο θέμα. Το όλο ζήτημα ξεκινούσε από τη στιγμή που η αδελφότητα της Μονής διατηρούσε Μετόχιο στο Κάιρο και υπήρχε σοβαρό θέμα, ανάμεσα στα δύο Πατριαρχεία Ιεροσολύμων και Αλεξανδρείας. Σε παλαιές εποχές οι Πατριάρχες Αλεξανδρείας επενέβησαν στα εσωτερικά της Μονής χειροτονώντας, μάλιστα, τον εκάστοτε Αρχιεπίσκοπο Σινά, ενώ στην πραγματικότητα ήταν δικαιοδοσία και δικαίωμα των Ιεροσολύμων.
Ύστερα από έντονες διαπραγματεύσεις, ο Μελέτιος, το 1932, δίδει την οριστική λύση και καταλήγει σε πλήρη συμφωνία με τη Μονή Σινά, αφού προηγήθηκε ανταλλαγή επιστολών, ανάμεσα στον Πατριάρχη και της αδελφότητας του Σινά. Μάλιστα, ο Μελέτιος έφερε το όλο θέμα στη σύνοδο του Πατριαρχείου Αλεξανδρείας για να έχει και τη νόμιμη συγκατάθεση των άλλων συνοδικών Αρχιερέων.
Δεν ήταν εύκολη η εξεύρεση λύσης, αφού το σιναΐτικο πρόβλημα δημιουργούσε ρήξη σοβαρή, ανάμεσα στο Πατριαρχείο Αλεξανδρείας και τους Σιναΐτες. Δεν ήθελε ο Μελέτιος, με κανένα τρόπο, να συνεχίσει αυτή η διένεξη. Η επίσκεψη, μάλιστα, στο Σινά ήταν κι αυτή μια ένδειξη των ειρηνοποιών προσπαθειών του. Τελικά επιτεύχθηκε συμφωνία, η οποία ισχύει μέχρι και των ημερών μας και δεν δημιουργούνται πλέον υποψίες, άνευ λόγου, και προστριβές, ανάμεσα στις δύο Εκκλησίες.
Επιγραμματικά οι συμφωνίες αυτές συνοψίζονται ως εξής:
1. Κέντρο και έδρα του Αρχιεπισκόπου Σινά και των Σιναΐτών είναι η Μονή που βρίσκεται στη Σιναΐτικη χερσόνησο.2. Για τις ανάγκες της Μονής θεωρείται απαραίτητο να υπάρχει Μετόχι στο Κάιρο για την παραμονή των Σιναϊτών.3. Το Μετόχι αυτό έχει την πλήρη αναγνώρισή του από το Πατριαρχείο Αλεξανδρείας, με τα προνόμια του κανονικού Μετοχίου.4. Θα υπάρχει πάντοτε τριμελής αντιπροσωπεία από Σιναΐτες αδελφούς και ο διορισμός τους θα κοινοποιείται εκ των προτέρων και στον Πατριάρχη Αλεξανδρείας.5. Οι διοριζόμενοι θα έχουν την άμεση κανονική εποπτεία τους από τον Πατριάρχη.6. Ο Αρχιεπίσκοπος θα έχει το δικαίωμα να ιερουργεί και να παραμένει στο Μετόχιο, αφού προηγουμένως εξασφαλίσει την άδεια του Πατριάρχη.7. Παρέχεται άδεια καθαγιασμού του ναού που βρίσκεται στο Μετόχι.
Όπως γνωρίζουμε και όπως διαπιστώνουμε από τις επαφές και γνωριμίες του Μελέτιου με την Αγγλικανική Εκκλησία, φαινόταν ξεκάθαρα ότι επρόκειτο να εκλεγεί νέος Πατριάρχης Αλεξανδρείας μετά τον θάνατο του Πατριάρχη Φωτίου. Οι Άγγλοι, τόσο πολιτικοί όσο και εκκλησιαστικοί, δεν υποστήριζαν την εκλογή Μελετίου στον θρόνο του Αγίου Μάρκου αλλά εκείνη του Νουβίας Νικολάου. Σ’ όλες τις εκθέσεις τους οι Άγγλοι χαρακτήριζαν τον Μελέτιο, εκτός από Βενιζελικό, άνθρωπο επαναστάτη, ριζοσπάστη, υπερβολικά πατριώτη, Ελληνιστή κ.τ.λ. Όλως περιέργως, οι Άγγλοι πίστευαν ότι ο Νουβίας ήταν ο άνθρωπός τους στα θέματα ένωσης και συνεργασίας των δύο Εκκλησιών, της Αγγλικανικής και της Ορθοδόξου, παρ’ όλο που είχαν χειροπιαστά παραδείγματα και πράξεις ιστορικής αξίας, όσον αφορά τον Μελέτιο που αγωνίστηκε σ’ όλη του τη ζωή για την ενότητα και συνεργασία των δύο Εκκλησιών, αναγνωρίζοντας, μάλιστα, πρώτος, το κύρος των Αγγλικανικών χειροτονιών. Μάλιστα, η παρέμβαση του Αγγλικανού Επισκόπου στο Κάιρο ήταν ενδεικτική και πέραν κάθε αμφιβολίας υπέρ του Νικολάου Νουβίας, δημιουργώντας, μάλιστα, διπλωματικό επεισόδιο στις δυνατές προσπάθειες του για επιτυχία του σκοπού του. Οι ενέργειες του Αγγλικανού Επισκόπου επηρέασαν σημαντικά τόσο τον Αρχιεπίσκοπο Καντουαρίας όσο και την ηγεσία της Αγγλικής διπλωματίας.
Θαύμαζαν όλοι την επιδεξιότητα, τη μόρφωση, τις ικανότητες, τις γνώσεις του και προπαντός τη φιλία του με την Αγγλία και την Αγγλικανική Εκκλησία. Ενώ ο καημένος ο Μελέτιος, σύμφωνα με τις πληροφορίες που συγκέντρωναν, δημιούργησε, λένε, προβλήματα στις διάφορες Εκκλησίες που υπηρέτησε, στην ουσία, το αντίθετο, τόσο πιστά και αποτελεσματικά.
Τον αγάπησαν, όμως, γιατί ήξερε να χειρίζεται άπταιστα την αγγλική γλώσσα. Μάλιστα, πίστευαν, από τότε, ότι θα ήταν το κατάλληλο πρόσωπο για τον θρόνο των Ιεροσολύμων – αν και «a very strong Nationalist», στο τέλος, οι Άγγλοι προτιμούσαν να μην τον δουν Πατριάρχη ούτε στην Αλεξάνδρεια ούτε στα Ιεροσόλυμα. Μέσα από την αλληλογραφία των Προξένων, Υπάτων Αρμοστών της Αγγλίας, Γαλλίας, Ιταλίας και των Αρχιεπισκόπων Καντουαρίας, φαίνεται ότι όλοι συμφωνούσαν για την εκλογή του Νουβίας Νικολάου στον θρόνο του Αγίου Μάρκου και όχι του Μελετίου. Εργάζονταν όλοι παρασκηνιακά, τα πράγματα, όμως, δεν έμειναν μυστικά. Υπάρχει, ακόμα, πλούσιο και ανέκδοτο υλικό για το όλο θέμα.
Σε κάποια στιγμή στην αλληλογραφία που δημοσίευσα πριν τεσσαράκοντα τόσα χρόνια, όσο κι αν ήταν εμπιστευτική και απόρρητη, φαίνεται καθαρά ποια ήταν η στάση του ίδιου του Αρχιεπισκόπου Καντουαρίας, γι’ αυτό και ο Επίσκοπος των Αγγλικανών, σε δημόσια ομιλία του στο Κάιρο, εξέφρασε τη βαθιά εκτίμηση τόσο του ιδίου όσο και του Αρχιεπισκόπου για τη βέβαιη επιλογή του Νουβίας, τον οποίο θεωρούσαν φίλο τους και μετριόφρονα, άξιο, με λίγα λόγια, να γίνει Πατριάρχης Αλεξανδρείας.
Όταν τούτο έγινε γνωστό, ο Αρχιεπίσκοπος Καντουαρίας ενοχλήθηκε, γιατί τα νέα έφτασαν μέχρι τον πρώην Κωνσταντινουπόλεως Μελέτιο, που εφησύχαζε στην Κηφισιά και, όπως ήταν φυσικό, διαμαρτυρήθηκε έντονα, γιατί είχε τους δικούς του ανθρώπους μέσα στους κύκλους της Αγγλικανικής Εκκλησίας, οι οποίοι τον ενημέρωναν και προσπαθούσαν να τηρήσουν μια στάση ουδέτερη ή ανεξάρτητη, λέγοντάς του ότι κάτι τέτοιο δεν ήταν δυνατό να συμβαίνει. Στο προσωπικό ημερολόγιο του Μελετίου γίνεται σχετική αναφορά.
Ο Αγγλικανός ιερέας Ιωάννης Ντάγκλας έπαιξε πρωτεύοντα ρόλο στα διαδραματισθέντα κατά την περιόδο αυτή, εφ’ όσον είχε μακρούς δεσμούς φιλίας και στενής επαφής με τον Πατριάρχη Μελέτιο. Τόσο οι Άγγλοι διπλωμάτες όσον και οι Αγγλικανοί, χρησιμοποίησαν ηγετικά στελέχη του Ελληνικού Υπουργείου των Εξωτερικών όσο και των Ελλήνων της Αιγύπτου, για να πετύχουν τους στόχους τους: να δουν, στο τέλος, ότι Πατριάρχης θα εκλεγεί ο από Νουβίας Νικόλαος. Οι ίδιοι οι πρωθυπουργοί των δύο χωρών, υπουργοί εξωτερικών, αλλά και η Αιγυπτιακή Κυβέρνηση, είχαν άμεση ανάμειξη και επηρέασαν θετικά ή αρνητικά την όλη δημιουργηθείσα κατάσταση.
Ο ίδιος ο Βασιλιάς της Αιγύπτου αναμείχθηκε, έντονα κάτω από τις επιδράσεις των Κυβερνήσεων Αγγλίας, Γαλλίας και Ελλάδας. Μέχρι που έφθασε το όλο θέμα στη Βουλή των Λόρδων! Οι συζητήσεις και τα παρασκήνια συνεχίστηκαν για αρκετό χρονικό διάστημα. Στο τέλος, έγινε εκείνο που έπρεπε να γίνει. Το Άγιο Πνεύμα, που κατευθύνει τα πάντα, έδοξε ότι έπρεπε να εκλεγεί Πατριάρχης Αλεξανδρείας ο από Κιτίου, Αθηνών και Οικουμενικός Πατριάρχης ο Μελέτιος Μεταξάκης με 138 ψήφους υπέρ και 122 υπέρ του Νικολάου Νουβίας. Η εκλογή ήταν δίκαια και κανονική.
Η Αιγυπτιακή, όμως, Κυβέρνηση έθεσε όρους, πριν την αναγνώριση του Πατριάρχη. Ανάμεσα στους όρους, ήταν η εκλογή ενός Επισκόπου Συριακής καταγωγής και, σε μελλοντικές Πατριαρχικές εκλογές, περισσότερη συμμετοχή του τοπικού πληθυσμού της Αιγύπτου και δημιουργία ξεχωριστού θρησκευτικού δικαστηρίου, για να εξετάζει τις τοπικές υποθέσεις της Συριακής κοινότητας των Αραβοφώνων. Επίσκοπος εξελέγη ο Νικόλαος ως Αξώμης.
Ένα άλλο πολύ σημαντικό θέμα, το οποίο ο Μελέτιος, ως Πατριάρχης Αλεξανδρείας, έδωσε προτεραιότητα, ήταν εκείνο της ιεραποστολής. Ο δέκατος ένατος αιώνας δεν ήταν ακόμα ο αιώνας ριζικών αποφάσεων στον τομέα της ιεραποστολής, λόγω των σοβαρών συνθηκών, πολιτικών αλλαγών, εκκλησιαστικών, γεωγραφικών και άλλων. Οι Ορθόδοξες Εκκλησίες αγωνίζονταν πώς να επιβιώσουν, αν και μερικώς υπήρχαν, μέσα – μέσα, ενέργειες, πράξεις και συνθήματα ανοίγματος προς τα έξω. Αναφέρω τις δραστηριότητες της Ρωσσικής Εκκλησίας.
Ο εικοστός, όμως, αιώνας ήταν το ξεκίνημα μιας νέας εποχής, με καινούργιους ορίζοντες και ριζικές αποφάσεις στα απασχολούντα, την εποχή εκείνη, θέματα. Αναφέρθηκε, προηγουμένως, το θέμα της δικαιοδοσίας του Πατριαρχείου Αλεξανδρείας στην υποσαχάρια Αφρική. Είχε, λοιπόν, ο Μελέτιος, λόγους σοβαρούς να αναλάβει μια νέα εκστρατεία στον χώρο της Αφρικανικής Ηπείρου. Οι Αφρικανοί της Ανατολικής Αφρικής ζητούσαν, επιμόνως, να ενταχθούν στη δικαιοδοσία του Πατριαρχείου Αλεξανδρείας.
Ο Μελέτιος, ύστερα από μια σειρά επαφών και επικοινωνίας μαζί τους, μέσω του Μητροπολίτου Ισιδώρου και του υπηρετούντος εν Μόσι της Τανζανίας Αρχιμανδρίτη Νικοδήμου Σαρίκα, αποφασίζει να δεχθεί τους Αφρικανούς, κάτω από τη διοικητική και πνευματική δικαιοδοσία του θρόνου του Αγίου Μάρκου. Μέσα από μια σειρά επιστολών, ανάμεσα σ’ αυτόν και τους Αφρικανούς πρωτεργάτες του όλου κινήματος, φαίνεται, καθαρά, ότι συζητούσαν πάνω σε επίσημη βάση, γι’ αυτό, στο τέλος, κατέληξαν σε θετική διευθέτηση. Δυστυχώς, ο πρόωρος θάνατος του Μελετίου που συνέβη στις 28 Ιουλίου 1935, του στέρησε την ευκαιρία να μπορέσει να πραγματοποιήσει το όνειρό του αυτό, που ήταν θετικό και μεγαλεπίβολο.
Γράφει, λοιπόν, ένας σύγχρονος αυτόπτης μάρτυρας, στενός συνεργάτης του Μελετίου, για το θέμα αυτό: «… μιαν εσπέραν ειδοποιούμαι, τηλεφωνικώς, ότι ο Παναγιώτατος επιθυμεί να με δει την πρωΐαν της επομένης. Επί μίαν ώραν μοι εξέθεσε τα του ζητήματος των τρισχιλίων κατοίκων της Ουγκάντας (Κεντρική Αφρική) οίτινες από έτους και πλέον εξέφρασαν την επιθυμίαν να γίνουν μέλη της Ελληνικής Ορθοδόξου Εκκλησίας. Όγκος εγγράφων, επιστολών, αναφορών, περιελαμβάνοντο εν τω σχετικώ φακέλλω. Αι τόσον πολυποίκιλοι ασχολίαι του μεγαλεπιβόλου Πατριάρχου, του εργαζομένου από 10-14 ώρας την ημέραν, δεν ημπόδισαν Αυτόν, από του να φροντίζει διά τους καλούς αυτούς μαύρους, οι οποίοι ηγάπησαν τόσον την Εκκλησίαν μας, ώστε να μην λαμβάνουν υπ’ όψιν τα πλεονεκτήματα των ανηκόντων εις άλλας Εκκλησίας και να επιμένωσι μετά φορτικότητος, όπως τοις σταλή Έλλην ανώτερος κληρικός, όστις να οργανώση την Εκκλησίαν των και να βαπτίση αυτούς εις το Ορθόδοξο Δόγμα.
Θεωρών άρνησιν της εντολής του Κυρίου το ν’ αδιαφορήση εις την τόσιν σημαντικήν Αποστολήν (ήτις ας το είπωμεν, ήτο εμμέσως και εθνική αποστολή) ο «τρίτος και δέκατος των Αποστόλων» είχεν αποφασίσει ν’ αποστείλη εις Ουγάνδαν Αρχιερέα. Ο δε Άγιος Αξώμης, κύριος Νικόλαος, ωθούμενος εξ ομοίου ζήλου και παρακινούμενος εκ του παραδείγματος του Προϊσταμένου του ήτο πρόθυμος να μεταβή και παραμείνη επί τίνας μήνας εις το απομεμακρυσμένον εκείνο μέρος της Κεντρώας Αφρικής. Η αποστολή όμως αυτή απαιτεί δαπάνην 500 λιρών. Ήτο δύσκολον να ευρεθή δωρητής διά τοιούτον έργον … Ταύτα φρονών ο υπέροχος εκείνος μαθητής του θείου Διδασκάλου εθεώρει ως καθήκον αυτού να «μαθητεύσει πάντα τα έθνη». Εζήτει χορηγόν δια το προς πραγματοποίησιν της εις Ουγκάνδαν Αποστολής απαιτούμενον ποσόν των 500 λιρών». Παρά ταύτα όμως ο Μελέτιος ήταν ήδη αποφασισμένος.
Σε επιστολή του με ημερομηνία 3 Ιουλίου 1935, τονίζει προς τον Μητροπολίτη Θυατείρων Γερμανό Στρινόπουλο: «Προ της επιμονής ταύτης των κρουόντων την θύραν της Εκκλησίας ημών, συνησθάνθημεν ότι έχομεν ιεράν υποχρέωσιν να λάβωμεν στάσιν θετικώς ενεργόν. Εξητάσαμε επί Συνόδω το ζήτημα, ελήφθη δε απόφασις να αποστείλωμεν κατά φθινόπωρον – είναι η κατάλληλος διά Σουδάν εποχή ταξιδίου – Αρχιερέα όπως μελετήση επί τόπου την κατάστασιν, επί τω σκοπώ Ενώσεως των αιτούντων, εφ’ όσον έστι καιρός πριν οι απελπισθέντες προσέλθουν εις τον Καθολικισμόν».
Εξάλλου ο Μελέτιος με την ομάδα αυτή των λεγόμενων Ορθοδόξων της Αφρικανικής Εκκλησίας, και οι οποίοι τώρα θέλησαν να εργασθούν με τους ιθαγενείς, είχε συνάντηση μαζί τους κατά τη διάρκεια της παραμονής του στην Αμερική, όταν, ως Μητροπολίτης Αθηνών, αγωνιζόταν με την ίδρυση και οργάνωση της Ελληνικής Αρχιεπισκοπής Αμερικής. Η συνάντηση εκείνη ήταν ιστορική και καθοριστική για την μετέπειτα εξέλιξη των πραγμάτων, σε σχέση με την αυθεντική ορθοδοξία, αν και στο τέλος δεν έγινε οποιαδήποτε τελική διευθέτηση, αφού, στο μεταξύ, ο Μελέτιος εξελέγη Οικουμενικός Πατριάρχης. Δημοσιεύονται, στο τέλος, τα σχετικά έγγραφα.
Ένα ακόμα σημαντικό θέμα, στο οποίο ο Μελέτιος αναμείχθηκε, έντονα, ήταν εκείνο που ακολούθησε, μετά την εξέγερση του 1931 και την ανάμειξή του στην ομαλοποίηση της κατάστασης μέσα στους κόλπους της δοκιμαζόμενης Εκκλησίας της Κύπρου. Δέχθηκε, λοιπόν με πολλή και ιδιαίτερη χαρά και φροντίδα τον εξόριστο Διονύσιο Κυκκώτη, στον οποίο ανέθεσε καθήκοντα υπεύθυνου στο κλίμα του Πατριαρχείου Αλεξανδρείας. Ο Διονύσιος, οπωσδήποτε, ήταν ένας άριστος κληρικός, μορφωμένος και σοβαρός, γι’ αυτό προήχθηκε, στη συνέχεια σε Επίσκοπο Μαρεώτιδος, όπου και απέθανε πρόωρα το 1942.
Λίγες μέρες μετά την επαναστατική εξέγερση των Ελλήνων της Κύπρου, ο Μελέτιος είχε συνάντηση με τον Άγγλο Γενικό Πρόξενο της Αγγλίας Σμιθ, ο οποίος εξέφρασε τη δυσαρέσκειά του για τα γεγονότα και την απογοήτευσή του για τη συμμετοχή, εκτός του λαού αλλά και ανώτερου κλήρου της Εκκλησίας της Κύπρου, όπως του Νικόδημου Μυλωνά. Διαμαρτυρόμενος ο Άγγλος διπλωματικός πράκτορας εκθέτει στον Μελέτιο τους κινδύνους παρόμοιων γεγονότων, μάλιστα, φοβάται ότι θα διαταράξουν τις φιλικές σχέσεις Ελλήνων και Άγγλων. Δεν δικαιολογεί, μάλιστα τη συμμετοχή των Ελλήνων της Αιγύπτου και τη διενέργεια εράνων υπέρ της Κύπρου.
Και ο Μελέτιος, με τα σπάνια διπλωματικά προσόντα, απάντησε στον Άγγλο πράκτορα. Για του λόγου το αληθές παρατίθενται τα αυτούσια λόγια του Πατριάρχη Μελετίου και στο παράρτημα της παρούσης μελέτης – ανακοίνωσης τα αυθεντικά κείμενα για να σχηματισθεί η αγάπη, ο ζήλος και ο πατριωτισμός του Μελετίου προς την Κύπρου: «… Αλλά νομίζω, Κύριε Πρόξενε, ότι ο αρξάμενος έρανος δεν έχει την σημασίαν που του αποδίδετε, ως αντιλαμβάνεσθε η εκδηλωθείσα συγκίνησις όχι μεταξύ των Κυπρίων μόνον αλλά και των άλλων Ελλήνων είνε φυσική. Εζήσατε πολλά έτη μεταξύ Ελλήνων και μαθόντες την γλώσσαν μας ημπορείτε κάλλιστα να εμβαθύνετε εις τα σκέψεις μας και τα αισθήματά μας. Άλλως τε το κίνημα δεν ημπορεί να έχει συνέχειαν εις πράξεις βίας. Ότι έγινε ήτο απότέλεσμα της πρώτης του πλήθους ορμής μη ευρούσης ενώπιόν του ισχυράν δημόσιαν δύναμιν. Τώρα καθ’ ην στιγμήν ομιλούμεν τα πάντα θα ευρίσκωνται, υπό τον έλεγχον της Κυβερνήσεως. Κανείς άρα εκ των μετεχόντων του εράνου δεν θα σκεφθή ότι το χρήμα θα μεταβληθή εις όργανα βίας. Απεναντίας όλοι σκέπτονται ότι υπάρχουν θύματα έχοντα ανάγκην βοηθείας. Είνε δε και επιβεβλημένον ιδία εις τους Κυπρίους να δείξουν αισθήματα συμπαθείας και αλληλεγγύης προς τους εν τη πατρίδι αδελφούς των …».
Είναι γεγονός ότι ο Μελέτιος, με τον δικό του ευγενικό τρόπο, αναμίχθηκε στην εξέγερση του 1931, προσπαθώντας, πάντα με ειρηνικά μέσα, να κατευνάσει τα πνεύματα, τόσον με την Αγγλική Κυβέρνηση όσο και με την Κυπριακή ηγεσία, αλλά και με τις αρχές της Αγγλικανικής Εκκλησίας, που είχαν σοβαρό λόγο, λόγω των σχέσεών τους με τον Μελέτιο. Η σχετική αλληλογραφία δημοσιεύεται στο τέλος της παρούσης μελέτης. Ακόμα μια άλλη προσπάθεια του Μελέτιου ήταν εκείνη που είχε σχέση με την αλλαγή του ημερολογίου. Γι’ αυτό το λόγο σε πανορθόδοξο συνέδριο του 1923 και στο οποίο προήδρευσε ο ίδιος, τέθηκε, για πρώτη φορά, το τόσο επίμαχο θέμα.
Έτσι, όταν, πια, ήταν Πατριάρχης Αλεξανδρείας έκανε προσπάθειες να συγκαλέσει τοπική Σύνοδο στην Αλεξάνδρεια με τη συμμετοχή των άλλων Πατριαρχείων και Αυτοκέφαλων Εκκλησιών. Αποφασίστηκε να συγκληθεί, έτσι, Τοπική Σύνοδος στην Αλεξάνδρεια, τον Οκτώβριο του 1927, «αποτελούμενη πρωτίστως και κυρίως εξ αντιπροσώπων των τεσσάρων Αρχαίων Αποστολικών Πατριαρχείων Κωνσταντινουπόλεως, Αλεξανδρείας, Αντιοχείας και Ιεροσολύμων, και των Αυτοκέφαλων Εκκλησιών Κύπρου και Ελλάδας, επί τω σκοπώ να δοθεί τέρμα, διά κανονικής αποφάσεως Τοπικής Συνόδου, εις το ζήτημα τούτο, το συνταράσσον τα πλήθη των Εκκλησιών τούτων και παρουσιαζόμενα ως πρόσχημα εις την εκκλησιαστικήν ζωήν». Τελικά, δεν έγινε αποδεκτή η πρόσκλησή του αυτή, εκτός από την Εκκλησία της Κύπρου, που, παρ’ όλο που η θετική απάντηση δόθηκε υπό τον όρο ότι θα συμμετάσχουν και «οι άλλοι εγγύς Ορθόδοξοι Αυτοκέφαλοι Εκκλησίαι».
Θα ήταν παράλειψη να μην αναφερθεί η προσπάθεια του Μελετίου στην καλλιέργεια και προαγωγή των καλών σχέσεων, ανάμεσα στους Έλληνες και Αιγυπτίους της Νειλοχώρας. Καλλιέργησε, έντονα, ένα πνεύμα αγαθής σχέσης και συνεργασίας, μαζί με τους Αιγυπτίους και τους εν τω κράτει της Αιγύπτου εντεταλμένους αρχηγούς και πολιτικούς.
Έτσι, όταν ιδρύθηκε το 1932, ο Ελληνοαιγυπτιακός Σύνδεσμος, ο Μελέτιος χαιρέτησε, με ιδιαίτερη χαρά, το γεγονός αυτό, τονίζοντας, σε γράμμα του, ότι «… Μύθοι, Ιστορία, Τέχνη, Παιδεία, Εμπόριο, Βιομηχανία εκράτησαν εις διαρκή επαφή Αίγυπτον και Ελλάδα και τους λαούς αμφοτέρων των χωρών, δι’ όλων των αιώνων, από των πρώτων νεφών του χρόνου μέχρι σήμερον εν αμπωτίδι και πλημμυρίδι …». Ο αιγυπτιακός λαός, πάντοτε, περιέβαλλε με αισθήματα στοργής και εξαιρέτου τιμής και αγάπης τον Ελληνισμό, που, ανά τους αιώνες, προσέφερε τεράστιες και πολύτιμες υπηρεσίες στην ανάπτυξη και πρόοδο της Αιγύπτου, δεύτερης πατρίδας των κατοικούντων και δραστηριοποιουμένων Ελλήνων. Τα μεγάλα δημιουργήματα και τα κοινωφελή έργα των Ελλήνων θα διαλαλούν, πάντοτε, τον, από τα βάθη των αιώνων, πνευματικό δεσμό και τις στενές επαφές των δύο ιστορικών λαών. Έτσι, τουλάχιστο, οραματιζόταν ο Μελέτιος.
Το θέμα των κανονισμών ήταν το επίμαχο θέμα με το οποίο ασχολήθηκε σε όλες τις, κατά τόπους, Εκκλησίες, όπου ελέω Θεού υπηρέτησε ευκλεώς και με δύναμη ψυχική, εσωτερικό σθένος και πίστη. Στο Πατριαρχείο Αλεξανδρείας επικρατούσε μια ακαταστασία ως προς το θέμα διοίκησης, εσωτερικών κανονισμών και, ιδιαίτερα, εκλογής Πατριάρχη. Έλειπε, με άλλα λόγια, το πνεύμα και η πράξη της συνοδικότητας. Ταλαιπωρούσε το Πατριαρχείο Αλεξανδρείας για δεκαετίες, ίσως, ακόμα, και για αιώνες το θέμα εκλογής του Προκαθημένου του. Έτσι, βλέπουμε να εκλέγεται, τελικά, ο αρχηγός της Εκκλησίας του Πατριαρχείου στην Κωνσταντινούπολη από τη σύνοδο του Πατριαρχείου. Δεν ήταν εύκολο το διάβημα του Μελετίου, γιατί έπρεπε να εγκρίνεται και από τις τοπικές, πολιτικές αρχές – σ’ αυτή την περίπτωση την Αιγυπτιακή Κυβέρνηση. Έτσι, ύστερα από αγώνα και μεγάλη προπαρασκευή, κυκλοφόρησαν, το 1935, οι Κανονισμοί του Πατριαρχείου Αλεξανδρείας, οι οποίοι ισχύουν μέχρι σήμερα, εκτός από μερικές αλλαγές, ιδιαίτερα στο θέμα εκλογής Πατριάρχη. Έτσι, ο Μελέτιος, με εσωτερική ευθύνη, ψυχραιμία και τόλμη, κατορθώνει, στο τέλος, να κλείσει, μια για πάντα, ένα τόσο επίμαχο και σοβαρό θέμα.
Η επέκταση της δικαιοδοσίας του Πατριαρχείου Αλεξανδρείας δεν ήταν μόνο η ενέργεια του Μελετίου για την Αφρικανική Ήπειρο. Επεκτάθηκε και σε μια άλλη περιοχή. Στη νήσο Μάλτα. Όπως γνωρίζουμε, κατά τη διάρκεια της Πατριαρχείας του, ο Μελέτιος ίδρυσε τις τρεις νέες Μητροπόλεις, της Ιωαννουπόλεως, της Ερμουπόλεως και της Καρθαγένης με έδρα της Τύνιδα της Τυνησίας.
Παρά τον φόρτο εργασίας και των προβλημάτων, εσωτερικών και άλλων εκκλησιαστικών, επί διεθνούς επιπέδου, ο Μελέτιος αποφασίζει να επισκεφθεί τον Ιούλιο του 1931 τις περιοχές Βεγγάζης, Τριπόλεως, Σφαξ και Τύνιδας και αργότερα, το 1934, το Σουδάν και την Άνω Αίγυπτο.
Με την ευκαιρία των επισκέψεών του αυτών θεώρησε χρήσιμο να επισκεφθεί τους Έλληνες που κατοικούσαν στη νήσο Μάλτα, αν και εκκλησιαστικά υπήγετο μέσον της Αρχιεπισκοπής Θυατείρων εις το Οικουμενικό Πατριαρχείο. Ο Μελέτιος, χωρίς καθυστέρηση, επισκέπτεται τη Μάλτα, γιατί πιστεύει ότι διάφοροι λόγοι φέρνουν τη νήσο αυτή ως υπαγόμενη στο Πατριαρχείο Αλεξανδρείας. Χαρακτηριστικά, σημειώνει σε επιστολή του, με ημερομηνία 29 Ιανουαρίου 1932, προς τον πρώτο Μητροπολίτη Θυατείρων και Έξαρχο Κεντρικής και Δυτικής Ευρώπης: «… Ευρόντες όμως εν τοις αρχείοις του Πατριαρχείου Ημών την νήσον άλλοτε εντεύθεν και άλλοτε άλλοθεν εξαρτωμένην και σκεπτόμενοι ότι ουδείς μεν ουσιαστικώς θα εζημιούτο, φαίνεται δ’ εκ των πραγμάτων αναγκαίον, αφού ηυδόκησεν ο Κύριος να υπάρχη εγγύς της Μάλτας εδρεύων Μητροπολίτης, να μη στερώνται οι ευάριθμοι εκεί Χριστιανοί της ταύτης ευλογίας και διδασκαλίας, εγράψαμεν προς την Α.Θ.Μ. τον Οικουμενικό Πατριάρχην, προτείνοντας την προσάρτηση ταύτης εις την Μητρόπολιν Καρθαγένης …».
Πράγματι, υπάρχει μια σειρά ανταλλαγής επιστολών, ανάμεσα στον Οικουμενικό και τον Αλεξανδρείας, όπου γίνεται μια εις βάθος εξέταση του όλου θέματος, με επιχειρήματα και από τις δύο πλευρές, χωρίς όμως να υπάρχει λόγος σοβαρός για τη δημιουργία κάποιας έστω υποψίας κακής. Τελικά, όλα έληξαν καλώς και το θέμα διευθετήθηκε με τη συμφωνία ότι το Οικουμενικό Πατριαρχείο θα συνεχίσει να είναι το μόνο κυρίαρχο στη νήσο αυτή. Εξ’ άλλου, από την αλληλογραφία, φαίνεται πολύ καθαρά και το εξηγεί ο Μελέτιος με σαφήνεια: «Εύδηλον ότι εάν το Οικουμενικόν Πατριαρχείον ευρεθή έχον διάφορον επί του αντικειμένου αντίληψιν δεν πρόκειται να γίνει εξ ενεργείας αυθαιρέτου ουδεμία του καθεστώτος μετακίνησις. Διότι είναι γεγονός ότι Ημείς δεν εύρομεν την νήσον εκ του θρόνου Αλεξανδρείας εξαρτωμένην…»
Στη διάρκεια της Πατριαρχείας Μελετίου στην Αφρικανική Ήπειρο, παρά τις υφιστάμενες, τότε, δυσκολίες, με τις ατέλειωτες αποστάσεις και τις επικοινωνίες, αφοσιωμένοι κληρικοί του Πατριαρχείου εστέλλοντο για την πνευματική αναγέννηση των διαβιούντων Ελλήνων Ορθοδόξων στις απομακρυσμένες αυτές περιοχές.
Ανάμεσα στις πρώτες ενέργειες του Μελετίου για την πνευματική και ηθική στήριξη των Ορθοδόξων ήταν και η ίδρυση της Ιεράς Μητροπόλεως Ιωαννουπόλεως, με πρώτο Μητροπολίτη τον Ισίδωρο (1928 – 1938), ο οποίος είχε κάτω από τη διοικητική του επιστασία όλες τις χώρες της υποσαχάριας Αφρικής! Το γεγονός αυτό είχε μεγάλη σημασία, γιατί, επιτέλους, θα είχαν όλοι οι απόδημοι Έλληνες, αλλά και οι Αφρικανοί, στα πρώτα τους βήματα, έναν πνευματικό πατέρα και θα μπορούσαν, έτσι, να αισθάνονται ότι δεν ήταν εγκαταλελειμμένοι. Έτσι, ο Ισίδωρος, από την πρώτη στιγμή που έφθασε στην Νότια Αφρική, άρχισε να επισκέπτεται, όσο του επέτρεπαν οι συνθήκες της εποχής εκείνης, τις χώρες αυτές της δικαιοδοσίας του. Εκεί που ο ίδιος δεν μπορούσε να πάει προσωπικά, έφθαναν εθελοντές κληρικοί, οι οποίοι βοήθησαν τα μέγιστα στην καλλιέργεια του ορθόδοξου ήθους και της ορθόδοξης πίστης στους εγκαταλελειμμένους και, πολλές φορές, ξεχασμένους Έλληνες.
Γι’ αυτό τα λόγια του Πατριάρχη Μελετίου προς τον νέο και πρώτο Μητροπολίτη στην υποσαχάρια Αφρική, την ημέρα της χειροτονίας του, έχουν βαρύτητα και περικλείουν την αποστολή του στις χώρες αυτές, κάτω από αντίξοες συνθήκες. Έλεγε, χαρακτηριστικά, ο Μελέτιος στον Ισίδωρο: «… Δεν είσαι εκ των εκλεγομένων εις πλήρωσιν χηρευούσις Μητροπόλεως. Είσαι κεκλημένος να δημιουργήσης τον τύπον ορθοδόξου Επισκοπικής δικαιοδοσίας εις χώρας, όπου δεν υπήρξε μέχρι σήμερον ούτε εις την αρχαιότητα ορθοδόξου ποιμαντορίας, ούτε εις την νεωτέραν της Εκκλησίας περίοδον. Είσαι ο πρώτος της επίσκοπος της διά πρώτην φοράν ιδρυομένης εν Ν. Αφρική Μητροπόλεως • εξαρτάται άρα (Παραθέτω αυτούσια τα λόγια του Μελετίου, γιατί περιέχουν όλη την ουσία και το μέγεθος της αποστολής του Ισιδώρου στις χώρες αυτές) από τη σύνεσιν σου, την εργατικότητά σου, την αγάπην σου, την πίστιν σου, να επιτεθή σφραγίς γνησία εις την χώραν εκείνην, ήτις πάλαι μεν εν τέλει «εν τοις βαρβαρικοίς», νυν δ’ ανοιγείσα εις τον πολιτισμόν και την εξημέρωσιν δια του Ευαγγελίου καλεί τον θρόνον Αλεξανδρείας, να επεκτείνη εώς της Ευελπίδος Άκρας την ποιμαντορικήν του πρόνοιαν και ο κλήρος έπεσεν επί σε, χωρίς να το ζητήσης, χωρίς ίσως ουδέ να το επιθυμήσης».
Έτσι, λοιπόν, ο Ισιδώρος με αυτές τις σκέψεις του Μελετίου, έφθασε το 1928 στη νέα αυτή Μητρόπολη που κάλυπτε όλες τις χώρες Ν. Αφρικής, Κεντρώας, Δυτικής και Ανατολικής Αφρικής. Αναφέρω μόνο τη Ροδεσία, Αγκόλα, Μοζαμβίκη, Μαδαγασκάρη, Κόγκο, Κένυα, Ουγκάντα, Τανζανία κ.τ.λ. «… και των διαμέσων κρατών και αποικιών». Ο χρόνος δεν μου επιτρέπει να μπω σε λεπτομέρειες με ποιο τρόπο εργάστηκε ο Ισίδωρος. Αναφέρω, όμως ένα περιστατικό που έχει σχέση με τον θάνατό του. Όταν, λοιπόν, υπηρετούσα στις χώρες της νοτιωτέρας Αφρικής, ευρισκόμενος, για πρώτη φορά, στους χώρους όπου ο ίδιος δημιούργησε, μάλιστα, καθηγίασε ένα ναό, συναντήσαμε στον δρόμο έναν Έλληνα. Ήμουν, τότε, άπειρος και νέος και προσπαθούσα να βρω πληροφορίες για την ιστορία των Ελλήνων και, γενικότερα, της Εκκλησίας μας και αυτών που υπηρέτησαν σ’ αυτές τις περιοχές. Αυτός, λοιπόν, ο Έλληνας μας αποκάλυψε ότι όταν ο Ισίδωρος επισκεπτόταν για δεύτερη, ίσως, φορά τα μέρη εκείνα, ήταν φιλοξενούμενος του πατέρα του Έλληνα αυτού. Από τις ταλαιπωρίες, τους κόπους των ταξιδιών με τις ατέλειωτες αποστάσεις ο Ισίδωρος εξέπνευσε και κοιμήθηκε για πάντα τον ύπνο της αιωνιότητας στο σπίτι εκείνο. Και ο Έλληνας αυτός, που μου διηγήθηκε το περιστατικό, με άλλες ιστορίες που του έλεγε ο πατέρας του, συμπλήρωσε ότι την ημέρα εκείνη που κοιμήθηκε ο Ισίδωρος, στο σπίτι τους, γεννήθηκε ο ίδιος. Τότε μου δημιουργήθηκε η περιέργεια και έτρεξα στη βιβλιοθήκη της πόλης που λεγόταν Μπουλαβάγιο της σημερινής Ζιμπάμπουε και βρήκα, πράγματι, στοιχεία, με λεπτομέρειες, για τον θάνατο και την ταφή του Ισίδωρου, στον χώρο εκείνο. Ήταν πολύ φυσικό να ζητήσω να επισκεφθώ τον τάφο του και να τελέσω τρισάγιο στη μνήμη του μετά από τόσες δεκαετίες από τον θάνατό του.
Όπως ανέφερα και πιο πάνω εθελοντές ιερείς έφθαναν κατά διαστήματα, για να εξυπηρετούν τις θρησκευτικές ανάγκες των Ελλήνων και των ιθαγενών. Αναφέρω τα ονόματα των Αλεξάνδρου Αναστασιάδη, Αρτεμίου Ρεμπαμπή, Σολομώντος Ξάνθου και, αργότερα, του Φιλοθέου Ιερείδη. Φυσικά στα χρονικά των χωρών αυτών παραμένει η μορφή και το πέρασμα του Αρχιμανδρίτη Νικοδήμου Σαρίκα, που ξεκίνησε από τη Νότια Αφρική, το 1905, και τέλειωσε στο Μόσι της Τανζανίας το 1942. Όλοι αυτοί έχουν γράψει, μαζί με άλλους, που τα ονόματά τους είναι γραμμένα στο βιβλίο του ουρανού, σελίδες ιστορίας για την παρουσία των Ελλήνων στις χώρες της Αφρικανικής Μαύρης Ηπείρου, που για να τονίσω του λόγου το αληθές, αφήνω τον ίδιο τον Μελέτιο Μεταξάκη να μιλήσει: « …Είναι φυσικόν και αναγκαίον την έλλειψιν παρ’ ημών μέσων χρηματικών να αναπληρώση ο περισσός περί το καθήκον ζήλος και η μείζων αυταπάρνησις. Όταν υπό τοιαύτας σκέψεις εμφορούμενος συνεχίσης το έργον, και ανοικοδόμησις ναού πολύ συντόμως θα επιτευχθή, του Κυρίου συνεργούντος, και σχολείον διά τους Ελληνόπαιδας θα ιδρυθή και ζωή νέα και ενθουσιώδης υπέρ της ελληνικής πατρίδος και της πατρώας θρησκείας διά τους εν Μαδαγασκάρη Έλληνας θ’ ανατείλη, σου δε του κυριωτέρου συντελεστού η ηθική ικανοποίησις θα είναι άρρητος και πολύς ο έπαινος εν τοις αδελφοίς σου. Συνιστώμεν σώφρονα και περιεσταλμένον βίον, ο δε Θεός της ειρήνης και της αγάπης έστω σοι βοηθός εις επιτυχίαν». Αυτά έγραφε ο Μελέτιος σ’ έναν νέο κληρικό, τον οποίο έστελλε ν’ αρχίσει έργο πρωτοποριακό και δύσκολο, όμως πίστευε, πάντα, ότι θα το έφερνε εις πέρας με την προσωπική και συνεχή και άγρυπνη προστασία του ίδιου του Πατριάρχη. Για τις ενέργειες του Μελετίου στις άλλες χώρες δημοσιεύονται σχετικά έγγραφα.
Θα ήθελα, επίσης, εν συντομία ν’ αναφερθώ στο πρόσωπο του Μελετίου, που, πραγματικά, ίσως, στους πιο πολλούς, να υπάρχουν πολλά ερωτήματα και παρεξηγείτο από τις πράξεις και τις ενέργειές του. Είναι γεγονός ότι συμμετείχε ενεργά σ’ όλες τις δραστηριότητες όχι μόνο της Εκκλησίας αλλά και του Γένους εν γένει. Ήταν ταλαντούχος και προικισμένος με σπάνια πνευματικά και ψυχικά χαρίσματα. Οι πλέον φανατικοί τον παρεξήγησαν για τα ανοίγματά του προς κάθε κατεύθυνση, σε σχέση με τις άλλες θρησκευτικές ομολογίες. Ήταν οικουμενιστής, αιρετικός, προδότης; Γράφουν διάφορα. Εκείνο το οποίο χαρακτήριζε τον Μελέτιο ήταν το όραμα που είχε για την Ορθόδοξη Εκκλησία και τη διορατικότητά του. Έβλεπε πολύ μακριά και ήθελε να δημιουργήσει συνθήκες ειρηνικές για όλους τους ανθρώπους. Δεν πολεμούσε κανένα. Ήταν, όμως, δίκαιος και έλεγε, πάντα, την αλήθεια, χωρίς φόβο. Δεν καταδίκαζε κανένα. Όμως, στα θέματα πίστεως ήταν αυστηρός και ευθύς. Κατηγορήθηκε από διάφορους ότι ήταν μασώνος. Αλλά, τελικά, ως Πατριάρχης Αλεξανδρείας και, ίσως, η περίπτωσή του να είναι μοναδική, υπέγραψε δύο πολύ σημαντικές αποφάσεις σε σχέση με το θέμα αυτό. Έτσι, στις 25 Ιουνίου 1934, με την προεδρία του Μελετίου, η Σύνοδος του Πατριαρχείου εκδίδει απόφαση, όπου τονίζεται, ανάμεσα σ’ άλλα «Επειδή όμως και εν τη ημετέρα Εκκλησία υπάρχουσιν πολλοί κι σκανδαλιζόμενοι εκ της δράσεως της Μασσωνίας, κρίνεται ορθόν να απαγορευθή μεν εις τον Κλήρον να ανήκη εις Μασσωνικάς στοάς υπό οιανδήποτε ιδιότητα, επί ποινή κανονικού επιτιμίου, να συστηθεί δε εις τον ευσεβή λαόν να απέχη οργανώσεως, ης ο χαρακτήρ διατελεί ακαθόριστος από ορθοδόξου απόψεως, είναι δε ενδεχόμενον να κριθή και κατακριθή υπό της Πανορθοδόξου Προσυνόδου, ως οργάνωσις θρησκευτική, ανατρεπτική των δογμάτων της Αγίας ημών Εκκλησίας».
Μάλιστα, το όλο θέμα δεν έμεινε με την απόφαση της Συνόδου του Πατριαρχείου Αλεξανδρείας. Ο ίδιος ο Μελέτιος με επιστολή του προς τον τότε Αρχιεπίσκοπο Αθηνών Χρυσόστομο, στις 25 Ιουνίου 1934, γράφει: «… σκεπτόμεθα δ’ ότι αν όντως ο Μασσωνισμός αποτελεί θρησκείαν και ως τοιούτος εξ αποφάσεως της Εκκλησίας αναγνωρισθή, αναπόφευκτος η έκδοσις Κανόνος ορίζοντος: “Ει, τις των πιστών ελεχθείη πρεσβεύων τα της Μασσωνίας, ει μεν κληρικός καθαιρείσθω, ει δε λαϊκός αφοριζέσθω”. Προφανώς η μόνη συγκατάβασις (συνεχίζει ο Μελέτιος στην επιστολή του), ήτις χωρεί μετά τον χαρακτηρισμόν του οργανισμού της θρησκείας, είναι η συγγνώμη προς τους πλανηθέντας, παραχώρησε δε, όπως μέλη της Εκκλησίας διατελώσι και μέλη άλλου θρησκεύματος παντελώς αποκλείεται. Εν τω μεταξύ, όμως, εύρομεν και εμείς αναγκαία όπως οι Λειτουργοί της Εκκλησίας απέχωσι της οργανώσεως ταύτης, διά την κρατούσαν περί αυτής εν τω λαώ δυσμενή υπόληψιν».
Έτσι, με τον τρόπο αυτό, κλείνει ένα σημαντικό κεφάλαιο που στην πραγματικότητα καταδίκαζε, άδικα, τον Μελέτιο για κάτι που δεν ήταν και δεν πίστευε σ’ αυτό ίδιος.
Σ’ όλες τις χώρες που υπηρέτησε ο Μελέτιος έδωσε ιδιαίτερη σημασία στο θέμα των αιρέσεων και των προσηλυτιστικών δραστηριοτήτων άλλων χριστιανικών ομολογιών, ιδιαίτερα προτεσταντικής προέλευσης. Γι’ αυτό τον λόγο, δια του λόγου του και του γραπτού λόγου, σε κηρύγματα, προσπάθησε να περιορίσει τις οποιεσδήποτε προσπάθειες των αιρετικών αυτών παρατάξεων παρ’ όλες τις φιλικές του σχέσεις με τους Αγγλικανούς, τους Επισκοπιλιανούς και άλλους. Δεν δίστασε να καταδικάζει τις θρησκευτικές αυτές προπαγανδιστικές προσπάθειες των αιρετικών. Μάλιστα, επειδή ήταν έντονη η παρουσία τους στον χώρο της Αιγύπτου και μερικοί αθώοι, παρασυρόμενοι από τις ενέργειές τους, αρνήθηκαν το ορθόδοξο δόγμα και υπέκυψαν ακολουθήσαντες αυτούς. Σ’ αυτή την περίπτωση, ο Μελέτιος χρησιμοποίησε μέτρα κανονικά και αυστηρά, τόσο που έφτασε στο σημείο να αφορίσει μερικούς λιποτάκτες.
Γι’ αυτό τον λόγο έλαβε σοβαρά μέτρα προστασίας των Ορθοδόξων, εκτός από τον προφορικό λόγο, κηρύγματα στους ναούς από τον ίδιο και τους ιερείς, ίδρυσε και στήριξε θρησκευτικούς συλλόγους για βαθύτερη κατανόηση των αρχών της Ορθόδοξης πίστης, όπως η «Πίστις» στην Αλεξάνδρεια, η «Ευσέβεια» στο Κάιρο, η «Χριστοπολιτεία» και πάλιν στο Κάιρο με το πολύ σημαντικό ομώνυμο περιοδικό της και ο «Κατηχητικός Σύλλογος Ιεροδιδασκαλείου» στην Ηλιούπολη.
Η στήριξη του Μελετίου στα διάφορα φιλανθρωπικά και άλλα ιδρύματα ήταν καθοριστική. Υπήρξε, εκτός από ιδρυτής και πρωτοπόρος θερμός και υποστηρικτής των ιδρυμάτων αυτών, όχι μόνο με οικονομική στήριξη αλλά με συχνές επισκέψεις σ’ αυτά. Αναφέρω, ενδεικτικά, το Μπενάκειο Ορφανοτροφείο στην Αλεξάνδρεια, το «Κανισκέρειο» και πάλι στην Αλεξάνδρεια, το «Σπετσεροπούλειο» στην Ηλιούπολη, το «Νηπιακό Ορφανοτροφείο» στην Αλεξάνδρεια. Αναφέρω μόνο ονομαστικά άλλες οργανώσεις και σωματεία, των οποίων ο Μελέτιος ήταν η ψυχή τους. Τα νοσοκομεία των κοινοτήτων στην Αλεξάνδρεια και Κάιρο, το «Αντωνιάδειο Γηροκόμειο» στην Αλεξάνδρεια, τα συσσίτια στο Μπενάκειο και το Λαϊκόν στην Αλεξάνδρεια, παρόμοια στην Ιβραημία και Κάιρο, όπως, επίσης, εκείνο της Αμπετείου Σχολής στο Κάιρο. Φιλανθρωπικά και επιστημονικά σωματεία, όπως «Ένωσις Αισχύλου – Αρίονος», «Ένωσις Ελληνίδων Αιγύπτου», «Εθνικός Σύνδεσμος Ελληνίδων Κυριών», «Φιλόπτωχος Ελληνίδων Κυριών», «Αδελφή της Ελεημοσύνης», «Φιλόπτωχος Αδελφότης Σύρων», «Φιλάνθρωπος Χειρ», «Απόλλων», «Βοηθός του Γήρατος», «Αγαθοεργός Αδελφότης Ορθοδόξων Σύρων», «Ένωσις Ελληνίδων Κυριών» και άλλα πολλά που ο Μελέτιος βοηθούσε, προήδρευε και ενίσχυε, με κάθε τρόπο.
Η συμμετοχή του Μελετίου, κατά τη διάρκεια της Πατριαρχείας του στα σημαντικά δρώμενα της Εκκλησίας και, ιδιαίτερα, μέσα στον χώρο της Ορθοδοξίας υπήρξε εμφανής και ουσιώδης. Έτσι, κατά τη διάρκεια της γενομένης στο Άγιο Όρος διορθόδοξης διάσκεψης, την Εκκλησία Αλεξανδρείας εκπροσώπησαν δύο εξαίρετες προσωπικότητες του θρόνου: ο Λεοντοπόλεως Χριστοφόρος και ο Ερμουπόλεως Νικόλαος, οι οποίοι, στη συνέχεια, διαδέχθησαν τον Μελέτιο στον θρόνο του Αγίου Μάρκου. Η διάσκεψη υπήρξε σημαντική για τον ορθόδοξο κόσμο, γιατί ελήφθησαν αποφάσεις μεγάλης σημασίας, μέσα στο σύνολο των αντιπροσώπων όλων των τότε υπαρχόντων αυτοκέφαλων Εκκλησίων. Τον ίδιο χρόνο (1930) ο ίδιος ο Πατριάρχης επισκέφθηκε το Λονδίνο και είχε επίσημες συναντήσεις και συζητήσεις με την Αγγλικανική Εκκλησία, αφού, ήδη, τόσο ως Αρχιεπίσκοπος Αθηνών όσο και ως Οικουμενικός Πατριάρχης είχε προχωρήσει αρκετά βαθιά στις σχέσεις του μαζί τους. Αναγνώρισε, μάλιστα, πρώτος την εγκυρότητα των Αγγλικανικών χειροτονιών, κάτι που επανέλαβε, τώρα πια, ως Προκαθήμενος του Δευτερόθρονου Πατριαρχείου.
Οι πρωτοβουλίες του αυτές οπωσδήποτε προκάλεσαν αντιδράσεις, όμως ο Μελέτιος, γνώστης των τότε επικρατουσών καταστάσεων, στον χώρο της Ανατολής, θέλησε, με τον τρόπο αυτό, να βοηθήσει τους ταλαιπωρημένους και βασανισμένους λαούς, ιδιαίτερα τους Έλληνες. Με τα ανοίγματά του αυτά, τόσο στις θεολογικές συζητήσεις στην Αμερική αλλά και στην Αγγλία «μετ’ ευγνωμοσύνης θα αποβλέπωσι εις τας ιστορικάς εκείνας συναντήσεις, αι οποίαι καθώρισαν τας κατευθυντηρίους της μελλούσης σταδιοδρομίας του ζητήματος της ενώσεως γραμμάς. Ούτως ο Μελέτιος μετά της αποστολής του, ου μόνον εν Αμερική, αλλά και εν Αγγλία κατά δεύτερον λόγον, επέτυχε την δημιουργίαν μεγάλου φιλελληνικού ρεύματος, διά το οποίον πολλά χρεωστεί αυτώ η πατρίς, ως και μεγάλην παρά τοις εκκλησιαστικοίς κύκλοις της Αγγλίας συμπάθειαν και σεβασμόν προς την γεραράν ημών Εκκλησίαν» σημειώνει, χαρακτηριστικά, ένας από τους στενούς συνεργάτες και συνοδοιπόρους του.
Ο χαρακτήρας του Μελετίου, παρά το νεαρό της ηλικίας του, δεν του επέτρεπε να χρονοτριβεί και να βαδίζει βραδέως. Αυτό δεν το ήθελε και δεν το εφάρμοσε ποτέ στη ζωή του. Τα λόγια του: «ο βίος του ανθρώπου είναι βραχύς και διά τούτο πρέπει να σπεύδει όσον το δυνατόν εις την εκτέλεσιν περισσοτέρων έργων κοινής ωφελείας». Με αυτό το σκεπτικό, απ’ όπου πέρασε, ίδρυσε θεολογικές σχολές. Και η Αίγυπτος δεν στερήθηκε • ίδρυσε το περίφημο ιεροδιδασκαλείο στην Ηλιούπολη «Ο Άγιος Αθανάσιος». Παρόμοια ίδρυσε στην Κύπρο, Αθήνα και Αμερική.
Στο θέμα των εκδόσεων έδωσε μεγάλη προτεραιότητα ο Μελέτιος απ’ όλες τις Εκκλησίες που πέρασε, ιδρύοντας και εκδίδοντας περιοδικά, εφημερίδες αλλά και μελέτες, που παραμένουν, μέχρι σήμερα, ιστορικά ντοκουμέντα για όλους τους ενασχολουμένους με την πορεία των κατά τόπους Ορθοδόξων Εκκλησιών. Στο Πατριαρχικό τυπογραφείο της Αλεξανδρείας οι εκδόσεις αυτές είχαν προτεραιότητα και μεγάλη σπουδαιότητα για τον Μελέτιο, αφού, τόσο ο «Εκκλησιαστικός Φάρος» όσο και ο «Πάνταινος» ήταν δική του έμπνευση και δημιουργία, όταν, ακόμα, βρισκόταν μαζί με τον Πατριάρχη Φώτιο, νεαρός εκείνος Αρχιμανδρίτης, στην Κύπρο για τη λύση του περίπλοκου και πολυθρύλητου Αρχιεπισκοπικού ζητήματος Κύπρου, «εις την ρωμαντικής Μονήν της Τροοδιτίσσης», όπως σημειώνει ο τότε νεαρός διάκονος και μετέπειτα Μητροπολίτης Ερμουπόλεως Νικόλαος.
Και τα δύο αυτά περιοδικά έμελλε επί της εποχής Μελετίου Μεταξάκη να γίνουν, το μεν πρώτο το επιστημονικό περιοδικό της εποχής εκείνης και το δεύτερο, επίσης σημαντικό για τις ειδήσεις αλλά και τα σχόλια πάνω σε επίκαιρα θέματα όχι μόνο των Ορθοδόξων Εκκλησιών αλλά και των άλλων Χριστιανικών Ομολογιών, περιέχων ταυτόχρονα και σημαντικά άρθρα ιστορικών μελετών από ειδικούς επιστήμονες. Αν, κανείς, αποδελτιώσει τα περιοδικά αυτά, θα διαπιστώσει ότι όλα τα γραφόμενα αποτελούν μέρος της μεγάλης αγάπης του Μελετίου όχι μόνο από θεολογικής και εκκλησιαστικής σκοπιάς αλλά ακόμα φιλολογικής. Γιατί ό,τι διάβαζε ο Μελέτιος ήθελε να το καλλιεργήσει μέσω των δικών του εντύπων, για να ωφεληθούν και άλλοι γενικότερα από τους πνευματικούς θησαυρούς των γνώσεών του και να μπορέσουν, έτσι, να τραφούν και να πλουτίσουν πνευματικά.
Φυσικά ο Μελέτιος, επειδή ήξερε ότι τα πνευματικά παιδιά του κόσμου της Αιγύπτου είχαν ανάγκη πολλής πνευματικής στήριξης, προχώρησε, επί εβδομαδιαίας βάσης, να εκδίδει το «Θείον Κήρυγμα», το οποίο διενείμετο δωρεάν σε όλους τους ναούς Αλεξανδρείας, Καΐρου και των γειτονικών και άλλων περιοχών.
Θα αναφέρω, εδώ, μόνον, την έκδοση του μεγάλου έργου του Αείμνηστου Αρχιεπισκόπου Αθηνών Χρυσοστόμου Παπαδοπούλου, για την ιστορία του Πατριαρχείου Αλεξανδρείας, φροντίδι και εμπνεύσει Μελετίου. Θα ήταν, επίσης, χρήσιμο να αναφέρω ένα μικρό μεν, σε μέγεθος, βιβλίο που περιέχει, όμως, σημαντικά στοιχεία για τις υπάρχουσες, τότε, Μητροπόλεις και το Πατριαρχείο Αλεξανδρείας. Ο τόμος αυτός περιέχει τις εκθέσεις του Πατριάρχη και των Μητροπολιτών του θρόνου για την ενεστώσα κατάσταση του έτους 1933.
Ακαταπόνητος εργάτης και πολυταλαντούχος, οιακοστρόφος, ο Μελέτιος, κατά τη διάρκεια της δεκαετούς του θητείας στον θρόνο του Αγίου Μάρκου, ύψωσε το κύρος και την αίγλη του παλαίφατου Πατριαρχείου. Είχε ατσάλινη θέληση, πίστευε στα δικαιώματα που του παρείχε ο τίτλος του και με σπάνιο σθένος, αγωνιστικότητα, λόγω ισχύος και επιβολής, προχωρούσε στη δημιουργία έργων κοινής ωφελείας σε όλους τους τομείς, όπως, ήδη, αναφέραμε πιο πάνω. Η καθ’ όλου Ορθοδοξία του οφείλει πολλά, γιατί με το πέρασμά του άνοιξε νέους ορίζοντες και ήθελε η παρουσία Της να γίνει γνωστή σε παγκόσμιο επίπεδο γι’ αυτό άνετα μπορούμε να τον χαρακτηρίσουμε σαν τον μεγαλύτερο ανακαινιστή, αναμορφωτή και αποφασιστικό Πρωθιεράρχη του 20ου αιώνα «των μεγάλων χειρονομιών και κατευθύνσεων». Ακόμα, σαν πεπειραμένος Κυβερνήτης επέδειξε με την πείρα και τα χαρίσματα που του χάρισε ο Θεός, με το κύρος του, δικαιολογημένα, του απονεμήθηκε ο τίτλος «ο μεσουρανών Αστήρ της Ορθοδόξου Εκκλησίας».
Το ήθος του, η γλωσσομάθειά του, οι εγκυκλοπαιδικές του γνώσεις, η επιστημονική θεολογική του κατάρτιση, η ευρύτητα με την οποία αντιμετώπιζε τρικυμιώδεις καταστάσεις απ’ όπου πέρασε, ο χαλύβδινος χαρακτήρας του, με το υψηλό κύρος της γνώμης του, η γενναιότητα και η αποφασιστικότητά του επισφραγίζουν την καρπογόνο δράση του Μελετίου, ώστε να δύναται ο μέλλων ιστορικός και ερευνητής να του επιτρέψει, αναμφισβήτητα, τη διηνεκή παρουσία του μέσα στη σύγχρονη ιστορική πορεία της κατ’ Ανατολάς Ορθοδόξου Εκκλησίας. Είχε, μέσα του, και το καλλιέργησε, όσο του επέτρεψαν οι διάφορες πολιτικές καταστάσεις και αναταραχές, το πάθος της δημιουργικότητας, της προόδου, της ανόδου, της αξιοπρέπειας.
Αναμφίβολα, ο Μελέτιος, με το πέρασμά του από το Πατριαρχείο Αλεξανδρείας, άφησε τη σφραγίδα του, θεμελιώνοντας, έτσι, με τις πράξεις του, τους λόγους του, τους οραματισμούς του, τη σοφία και τις ευγενικές του φιλοδοξίες, μια λαμπρή και ανεπανάληπτη ιστορική σελίδα, στον θεσμό του θρόνου του Αγίου Μάρκου.
Ανακεφαλαιώνοντας, ο Μελέτιος, ως Πάπας και Πατριάρχης Αλεξανδρείας, πέτυχε την ανασύσταση και ανασυγκρότηση του δεύτερου τη τάξει Πατριαρχείου, με την εφαρμογή του συνοδικού θεσμού στην διοίκηση. Αυτός, ο συνοδικός θεσμός, βοήθησε στην επίλυση προβλημάτων και προστριβών, που ταλαιπωρούσαν και συσκότιζαν την αίγλη της Αλεξανδρινής Εκκλησίας, για πολλούς αιώνες.
Η συνέπεια στις αποφάσεις του ήταν παραδειγματική και δεδομένη. Δεν πρόδωσε το αρχαίο ήθος και την πίστη της Ορθοδοξίας, παρ’ όλο που πολεμήθηκε από φίλους και εχθρούς. Η ιδεολογία του ήταν αγιογραφική, προφητική και βαθιά πατερική: να προβάλει το μεγαλείο και τη δόξα της Ελληνικής Ορθοδοξίας σαν της μόνης και μόνιμης ισχυρής δύναμης για τη σωτηρία της ανθρωπότητας, γιατί πίστευε ότι οι αρχές της Οικουμενικής Ορθοδοξίας εξέφραζαν την αυθεντική αλήθεια του αρχαίου χριστιανικού πνεύματος και πολιτεύματος.

ΤΕΛΕΥΤΑΙΕΣ ΑΝΑΡΤΗΣΕΙΣ

Τι σημαίνει να είσαι χριστιανός;

π.Θεμιστοκλή Μουρτζανού Ποιο είναι το πρακτικό όφελος να είναι κάποιος χριστιανός; Αυτό είναι το ερώτημα που πολλοί άνθρωποι, ιδίως νέοι, διατυπώνουν στην εποχή … [...]

Ομολογία πίστεως στον εργασιακό χώρο…

Αποτελεί μία καθημερινή κατάσταση το φαινόμενο, οι άνθρωποι που ακολουθούν πνευματική ζωή, να αντιμετωπίζουν κυρίως στον εργασιακό τους χώρο, κάποια συμπεριφορά που τους … [...]

Γιατί θυμώνουμε…

– Γέροντα, εγώ νομίζω ότι δεν θυμώνω, αλλά απλώς νευριάζω. – Πώς γίνεται αυτό, βρε παιδί; Αν νευριάζης, πρέπει να εξετάσης να δης μήπως έχεις το πάθος του θυμού. Άλλο αν … [...]