Πώς απεικονίζεται το Άγιο Πνεύμα στην Ορθόδοξη Εικονογραφία;

ΤΟ ΑΓΙΟΝ ΠΝΕΥΜΑ ΣΤΗΝ ΟΡΘΟΔΟΞΗ ΕΙΚΟΝΟΓΡΑΦΙΑ
 
“Η ΦΙΛΟΞΕΝΙΑ ΤΟΥ ΑΒΡΑΑΜ” –Αίθουσα Δεξιώσεων Ι.Ν. Αγίου Δημητρίου Βαρικού Φλώρινας, έργο πρεσβ. Μαρίας Τοτού, 2008
«Καί εἰς τό Πνεῦμα τό Ἅγιον, τό κύριον,
τό ζωοποιόν, τό ἐκ τοῦ Πατρός ἐκπορευόμενον,
τό σύν Πατρί καί Υἱῶ συμπροσκυνούμενον
καί συνδοξαζόμενον, τό λαλήσαν διά τῶν προφητῶν».
«Τό Ἄγιον Πνεῦμα, τό τρίτο πρόσωπο τῆς Ἁγίας Τριάδος, εἰκονίζεται στήν ὁρθόδοξη εἰκονογραφία μόνο ὑποστατικῶς, δηλ. ὡς ἐκπορευόμενο ἀπό τόν Πατέρα  ὄχι ὄμως οὐσιαστικῶς δηλ. μέ τά ἄλλα δύο πρόσωπα τῆς Ἁγίας Τριάδος, τόν Πατέρα καί τόν Υἱό.» 1
 Οι κυριότερες από τις  απεικονίσεις αυτές είναι:

στην Βάπτιση του Ιησού «ἐν εἲδει περιστερᾶς» (ως περιστερά μέσα σε μια ακτίνα που κατεβαίνει στο κεφάλι του Ιησού)

¨Η Βάπτισις¨-  Ι.Ν. Αγίου Δημητρίου Ασπροκκλησιάς Καστοριάς, πρεσβ. Μαρίας Τοτού, 2012

στον Ευαγγελισμό, επίσης ως περιστερά, σε φωτεινή ακτίνα που κατεβαίνει προς την Θεοτόκο από τον ουρανό

¨Ο Ευαγγελισμός της Θεοτόκου¨ Παρεκκλήσι Ι.Ν. Αγίου Γεωργίου Νέας Ζούζουλης Καστοριάς,  πρεσβ. Μαρίας Τοτού, 2009

στην Μεταμόρφωση, παριστάνεται ως «φωτεινή νεφέλη» 2

¨Η Μεταμόρφωσις¨, Ι.Ν. Κοιμήσεως της Θεοτόκου, Λαχανόκηπους Καστοριάς,  πρεσβ. Μαρίας Τοτού, 2015

στην Πεντηκοστή με τη μορφή πυρίνων γλωσσών

¨Η Πεκτηκοστή¨, Ι.Ν. Αγίου Δημητρίου, Ασπροκκλησιάς, Καστοριάς,  πρεσβ. Μαρίας Τοτού, 2011

στην Ετοιμασία του Θρόνου

“H Ετοιμασία του Θρόνου”- Mητρόπολη του Mυστρά (1270-1285)

στην εικόνα των Αγίων Οικουμενικών Συνόδων.3

Σύγχρονη φορητή εικόνα
            Η εικονογραφική σύνθεση που απεικονίζει τον Πατέρα ως γέροντα, τον Υιο ως νεαρό άνδρα και το Άγιο Πνεύμα ως περιστέρι, δεν αποτελεί ορθόδοξη απεικόνιση αλλά πρόκειται για δυτική επιρροή. Η εικόνα αυτήν άρχισε να κάνει έντονη την εμφάνιση της στην Ορθόδοξη Εκκλησία κυρίως  κατά τους μεταβυζαντινούς χρόνους.4
Ο Ι. Βράνος χαρακτηρίζει αυτήν την εικόνα, «απαράδεκτη» με την επισήμανση ότι «Διδάσκει τον λαόν μας μια αλλόκοτη θεολογία, μάλλον δε αίρεση».5
Ο Διονύσιος εκ Φουρνά, που θεωρήθηκε ένας από τους σημαντικότερους θεωρητικούς της μεταβυζαντινής τέχνης και αντιτάχθηκε στις δυτικές επιρροές, στο βιβλίο του,  Ερμηνεία της ζωγραφικής Τέχνης, δίνει οδηγίες για τις επιγραφές  στην δυτικότροπη απεικόνιση της Αγίας Τριάδος.6 Ακόμα και ο Φώτης Κόντογλου, υπέρμαχος της βυζαντινής αγιογραφίας, έχει αγιογραφήσει την εικόνα της δυτικής Αγίας Τριάδος, χρησιμοποιώντας την βυζαντινή τεχνοτροπία.7

Φορητή εικόνα από τον Ι.Ναό Αγ. Αικατερίνης Κήπων Ζακύνθου
Η απεικόνιση αυτή, παρόλο που πολλές φορές γίνεται με την βυζαντινή τεχνοτροπία, δεν αποτελεί ορθή απεικόνιση του δόγματος της Τριαδικότητας καθώς δεν παρουσιάζει όλους τους δογματικούς όρους του.8 Η διαφορά ηλικίας καταργεί το ομόχρονο, το συνάναρχο και το συναϊδιο και μας παραπέμπει στον Αρειανισμό. Το ομόδοξο και ισότιμο επίσης καταργείται, καθώς άλλη δόξα έχει ο γέρων Πατήρ, άλλη ο νεαρός Χριστός και άλλη το πτηνό που συμβολίζει το Άγιο Πνεύμα αλλά και ως προς την ουσία καταργείται το ομοούσιον καθώς άλλη είναι η ανθρώπινη ουσία και άλλη του πτηνού ως περιστερά. Όπως σημειώνει και ο Απ. Παύλος «οὐ πᾶσα σὰρξ ἡ αὐτὴ σάρξ, ἀλλὰ ἄλλη μὲν ἀνθρώπων, ἄλλη δὲ σὰρξ κτηνῶν, ἄλλη δὲ ἰχθύων, ἄλλη δὲ πετεινῶν» (Α΄Κορινθ. ΙΕ΄, 39).
Ο εικονογραφικός αυτός τύπος βασίζεται στην δυτική εικόνα που απεικονίζει την διδασκαλία της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας του Filioque.9

Χαρακτηριστική απεικόνιση του “Filioque”, Τμήμα εικόνας, Μουσείο Λούβρου, 15ος αι.
Η γέννηση και η ανάπτυξη του Filioque υπήρξε μία από τις βασικότερες αιτίες του σχίσματος μεταξύ της Ανατολικής και Δυτικής Εκκλησίας και έχει ως βάση τη σύγχυση Θεολογίας και Οικονομίας, συγχέοντας την αϊδια εκπόρευση του Αγίου Πνεύματος και την οικονομική αποστολή του στον κόσμο. (βλ. Μαρτζέλου Γεωργίου, Πρακτικά Θεολογικού Συνεδρίου Με θέμα Το  Άγιο Πνεύμα, 11-14 Νοεμβρίου 1991), Οι Απαρχές και οι προϋποθέσεις του Filioque…, Ιερά Μητρόπολη Θεσσαλονίκης, Θεσσαλονίκη 1992, σελ. 383—406 και Αρχιμ. Ευθυμίου Ελευθεριάδου, , Πρακτικά Θεολογικού Συνεδρίου Με θέμα Το  Άγιο Πνεύμα, 11-14 Νοεμβρίου 1991), Η Περί του Αγίου Πνεύματος Διδασκαλία του Αγ. Κυρίλλου Κατηχητού και Επισκόπου Ιεροσολύμων, σελ. 185-187)
            Ο δυτικός εικονογραφικός τύπος της Αγίας Τριάδος που βασίζεται στο   Filioque  απαντάται με ποικίλες παραλλαγές σε όλη την Ελλάδα: ενδεικτικά θα αναφερθούμε σε δύο χαρακτηριστικές περιπτώσεις:
Α) στην εικόνα τέμπλου του δεξιού κλίτους μεταβυζαντινής περιόδου στην Παντάνασσα της Νάξου, όπου απεικονίζονται με βυζαντινή τεχνοτροπία  ο Πατέρας με την μορφή του Υιού σε μεγαλύτερη ηλικία, ο Υιός και το άγιο Πνεύμα ως περιστερά.

(πηγή φωτογραφίας από το βιβλίο Πρακτικά Θεολογικού Συνεδρίου Με Θέμα Το Άγιον Πνεύμα, Ιερά Μητρόπολις Θεσσαλονίκης, 1992)
Β) Και σε τοιχογραφία του εσωνάρθηκα του ναού της Παναγίας Κουμπελίδικης10 στην Καστοριά, όπου απεικονίζεται ο Πατέρας ως Παλαιός των Ημερών έχοντας στην αγκαλιά του τον Υιό που με τη σειρά Του κρατάει σε μετάλλιο το Άγιο Πνεύμα με τη μορφή περιστεριού.11

Τοιχογραφία από την εγκάρσια καμάρα του εσωνάρθηκα στην Παναγία Κουμπελιδικη της Καστοριας, 13ος αι.
Βέβαια με την διάδοση της δυτικότροπης εικόνας της Αγίας Τριάδος, πολύ συχνά μπορεί να την συναντήσουμε σε κάποιον ναό και σύμφωνα με την άποψη του  Ι. Βράνου, ας μη διστάσουμε να την ασπαστούμε, αλλά να έχουμε στο μυαλό μας ότι ασπαζόμαστε τρεις χωριστές εικόνες.12
Ο Κόντογλου παρόλο που αγιογράφησε την δυτικότροπη εικόνα της Αγίας Τριάδος (εικόνα τέμπλου στο καθολικό της μονής του Αγίου Διονυσίου του ἐν Ὀλύμπῳ στην Πιερία),13 στο βιβλίο του «΄Εκφρασις» προτείνει ως βυζαντινό εικονογραφικό τύπο της Αγίας Τριάδος την παράσταση της «Φιλοξενίας του Αβραάμ». Πηγή της οποίας αποτελεί η Παλαιά Διαθήκη, Γένεσις (ιη΄, 1).14
Η «Φιλοξενία του Αβραάμ» αποτελεί τον μόνο εικονογραφικό τύπο που απεικονίζει συμβολικά την Αγία Τριάδα στην ορθόδοξη εικονογράφηση.15 Παρουσιάζει όλους τους όρους του δόγματος της Τριαδικότητας: το ομοούσιον, το ομόδοξον και το ομόχρονον. Επίσης εμπεριέχει την αλληλοεμπεριχώρηση ή περιχώρηση. Απεικονίζει την Τριαδικότητα (τις τρεις υποστάσεις) της Ουσίας και τη Μοναδικότητα (το ενιαίο της Ουσίας) των τριών υποστάσεων. Επίσης στηρίζεται σε ιστορικό γεγονός όπως μαρτυρείται στην Αγία Γραφή. Έτσι στην παράσταση απεικονίζονται ο Αβραάμ και  η Σάρρα, η σκηνή, η δρυς Μαμβρή και η τράπεζα με τα φαγητά και η εικόνα εκτός από συμβολική γίνεται και διδακτική, αληθινή.16 Οι τρεις Άγγελοι (ομοούσιον) εικονίζονται σαν τρεις νεαροί άνδρες της ίδιας ηλικίας (συνάνανρχον, ομόχρονον, συναϊδιον). Κρατούν και οι τρεις σκήπτρα, σημείο εξουσίας και συνήθως ευλογούν όλοι και όχι μόνο ο ένας (ισότιμον ή ομότιμον).
Η θέση της παράστασης αυτής στον εικονογραφικό κύκλο του ναού είναι στο εσωτερικό της κόγχης του Διακονικού. Στην ίδια θέση, αντί αυτής, μπορεί να αγιογραφηθεί η παράσταση των Τριών Παίδων ἐν τῄ καμινῳ17 την οποία προτείνει ο Ιωάννης Χατζηφώτης στην εισήγησή του στο ΙΒ΄ Θεολογικό Συνέδριο με θέμα το Άγιον Πνεύμα επίσης ως συμβολική παράσταση της Αγίας Τριάδος.18

(πηγή φωτογραφίας από το βιβλίο Πρακτικά Θεολογικού Συνεδρίου Με Θέμα Το Άγιον Πνεύμα, Ιερά Μητρόπολις Θεσσαλονίκης, 1992)

Η πατερική ερμηνεία της φιλοξενίας του Αβραάμ ως συμβολισμού της Αγίας Τριάδος ενέπνευσε πολλά τροπάρια της Εκκλησίας μας, όπως το τροπάριο της Κυριακής του Παραλύτου που παρουσιάζει τον συμβολισμό αυτόν: “Μέτοικος ὑπάρχων ὁ ᾿Αβραάμ, κατηξιώθη τυπικῶς ὑποδέξασθαι, ἑνικόν μέν Κύριον ἐν τρισίν ὑποστάσεσιν, ὑπερούσιον, ἀνδρικαῖς δέ μορφώσεσιν” (Κανών Μεσονυκτικοῦ, ᾠδή στ´).
            Εκ των παραπάνω εκτεθέντων συνάγεται το συμπέρασμα ότι η παράσταση «Η Φιλοξενία του Αβραάμ» αποτελεί την σωστή απεικόνιση της Αγίας Τριάδος και πηγή αυτής είναι η Παλαιά Διαθήκη.
            Ενδιαφέρον παρουσιάζει και  η άποψη του Ι. Βράνου, που εκτός από την εικόνα της Φιλοξενίας του Αβραάμ, χρησιμοποιώντας ως πηγή την Καινή Διαθήκη, προτείνει την εικόνα του Χριστού ως άρτια εικόνα απεικόνισης της Αγίας Τριάδος, παραθέτοντας και το σχετικό χωρίον από το κατά Ιωάννη Ευαγγέλιον:  «Κύριε, δεῖξον ἡμῖν τὸν πατέρα καὶ ἀρκεῖ ἡμῖν.» (Ιω. Ιδ΄, 8 ) και η απάντηση του Κυρίου στο αίτημα του Φιλίππου  «Τοσούτον χρόνον μεθ’ ὑμῶν εἰμι, καὶ οὐκ ἔγνωκάς με, Φίλιππε; ὁ ἑωρακὼς ἐμὲ ἑώρακε τὸν πατέρα· καὶ πῶς σὺ λέγεις, δεῖξον ἡμῖν τὸν πατέρα; (Ιω. ιδ΄, 9)».19
Στην άποψη αυτή του Ι. Βράνου προσωπικά διατηρούμε τις επιφυλάξεις μας καθ’ όσον η εικόνα αυτή έχει ήδη τον συμβολικό χαρακτήρα, αυτόν της Ενσαρκώσεως του Θεού Λόγου και δεν μας παρουσιάζει οπτικά τα τρία πρόσωπα της Αγίας Τριάδος.
1 Χατζηφώτη Ιωάννου Μ, Πρακτικά Θεολογικού Συνεδρίου Με Θέμα ΤΟ ΑΓΙΟΝ ΠΝΕΥΜΑ,  Το Άγιον Πνεύμα στη μεταβυζαντινή και τη λαϊκή τέχνη, (11-14 Νοεμβρίου 1991), Ιερά Μητρόπολη Θεσσαλονίκης, Θεσσαλονίκη 1992, σελ. 630, πρβλ. Προβατάκη Θωμά: «Το Άγιον Πνεύμα εις την Ορθόδοξον ζωγραφικήν», Θεσσαλονίκη 1971
2 Χατζηφώτη Ιωάννου Μ, ο.π., σελ. 631
3Χατζηφώτη Ιωάννου Μ, ο.π., σελ. 629-631
4 Χατζηφώτη Ιωάννου Μ, ο.π., σελ. 629
5 Βράνου Ιωάννου-Χαριλάου, Η Θεωρία Της Ζωγραφικής Τέχνης, Εκδόσεις Πουρναρά 1992, Θεσσαλονίκη, σελ. 201,  210
6 Χατζηφώτη Ιωάννου Μ, ο.π., σελ. 631, Βλ. Διονυσίου του εκ Φουρνά:Ερμηνεία της Ζωγραφικής Τέχνης, υπό Α.Παπαδοπούλου-Κεραμέως, εν Πετρουπόλει 1909, σσ.171-173
7Χατζηφώτη Ιωάννου Μ, ο.π., σελ. σελ. 632
8 Βράνου Ιωάννου-Χαριλάου, ο.π., σελ. 197
9 Χατζηφώτη Ιωάννου Μ, ο.π., σελ. 629
10Πελεκανίδης Στυλιανός, Χατζηδάκης Μανόλης, Βυζαντινή Τέχνη στην Ελλάδα, Εκδόσεις Μέλισσα, Αθήνα,992, σελ. 84-91
11 Χατζηφώτη Ιωάννου Μ, ο.π., σελ. 633-634
12 Βράνου Ιωάννου-Χαριλάου, ο.π., σελ. 210
13  Βλ. Ι.Μ. Χατζηφώτη: Δέντρο αγλαόκαρπο-Νέα Μελετήματα για τη ζωή και το έργο του Φώτη Κόντογλου, εκδ. Αποστολικής Διακονίας της Εκκλησίας της Ελλάδος, Αθήνα 1987,σελ. 110-111
14 Κόντογλου Φώτιος, Εκφρασις , Τόμος Α, εκδόσεις Παπαδημητρίου, Αθήνα 2000, σελ. 147
15 Χατζηφώτη Ιωάννου Μ, Πρακτικά Θεολογικού Συνεδρίου Με Θέμα ΤΟ ΑΓΙΟΝ ΠΝΕΥΜΑ,  ο.π., σελ. 630
16 Βράνου Ιωάννου-Χαριλάου ο.π., σελ. 197-199
17 Κόντογλου Φώτιος, Εκφρασις, ο.π., σελ. 146-147
18 Χατζηφώτη Ιωάννου Μ, Πρακτικά Θεολογικού Συνεδρίου Με Θέμα ΤΟ ΑΓΙΟΝ ΠΝΕΥΜΑ, ο.π.,  σελ. 35
Πρεσβυτέρα Μαρία Τοτού
Αγιογράφος-Μέλος ΕΕΤΕ
Τεταρτοετής φοιτήτρια
Σχολής Καλών Τεχνών Φλώρινας
ΠΗΓΕΣ
ΑΓΙΑ ΓΡΑΦΗ:

ΠΑΛΑΙΑ
ΚΑΙΝΗ ΔΙΑΘΗΚΗ

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
Βράνου Ιωάννου-Χαριλάου, Η Θεωρία Της Ζωγραφικής Τέχνης, Εκδόσεις Πουρναρά 1992, Θεσσαλονίκη
Διονυσίου του εκ Φουρνά:Ερμηνεία της Ζωγραφικής Τέχνης, υπό Α. Παπαδοπούλου-Κεραμέως, εν Πετρουπόλει 1909
Κόντογλου Φώτιος, Εκφρασις , Τόμος Α, εκδόσεις Παπαδημητρίου, Αθήνα 2000
Μαρτζέλου Γεωργίου, Πρακτικά Θεολογικού Συνεδρίου Με θέμα Το  Άγιο Πνεύμα, (11-14 Νοεμβρίου 1991) , Οι Απαρχές και οι προϋποθέσεις του Filioque…, Ιερά Μητρόπολη Θεσσαλονίκης, Θεσσαλονίκη 1992
Πελεκανίδης Στυλιανός, Χατζηδάκης Μανόλης, Βυζαντινή Τέχνη στην Ελλάδα, Εκδόσεις Μέλισσα, Αθήνα, 1992
Προβατάκη Θωμά: «Το Άγιον Πνεύμα εις την Ορθόδοξον ζωγραφικήν», Θεσσαλονίκη 1971
Χατζηφώτη Ιωάννου Μ, Πρακτικά Θεολογικού Συνεδρίου Με Θέμα ΤΟ ΑΓΙΟΝ ΠΝΕΥΜΑ,  Το Άγιον Πνεύμα στη μεταβυζαντινή και τη λαϊκή τέχνη, (11-14 Νοεμβρίου 1991), Ιερά Μητρόπολη Θεσσαλονίκης, Θεσσαλονίκη 1992
Χατζηφώτη: Δέντρο αγλαόκαρπο-Νέα Μελετήματα για τη ζωή και το έργο του Φώτη Κόντογλου, εκδ. Αποστολικής Διακονίας της Εκκλησίας της Ελλάδος, Αθήνα 1987
Πηγή:http://naxioimelistes.blogspot.gr/

ΤΕΛΕΥΤΑΙΕΣ ΑΝΑΡΤΗΣΕΙΣ

Δεν εχουμε αλλο δρομο απο την αγαπη! Μολις κυκλοφορησε το νεο βιβλιο του Μακαριστου Μητροπολιτη Σισανιου και Σιατιστης Παυλου

ΜΟΛΙΣ ΚΥΚΛΟΦΟΡΗΣΕΗ αγάπη είναι, η ζωή και η ζωή έχει αξία όταν βιώνεται σαν αγάπη. Οι εγωισμοί, ο φθόνος, οι ιδιοτροπίες, που διώχνουν την αγάπη απ' την καρδιά μας, είναι … [...]