Το κατ' ἀκρίβειαν και το κατ' οικονομίαν (Με αφορμή το ουκρανικό ζήτημα)

Γράφει ο Παναγιώτης Ι. Μπούμης στην Romfea.grOμότ. Καθηγητής Πανεπιστημίου Αθηνών

Α. Ὁρισμοί.
Σέ δύο προηγούμενα ἄρθρα μας στήν ἔγκριτη ἱστοσελίδα Σας σχετικά μέ τίς «Βασικές κανονικές ἀρχές ἐπιλύσεως τοῦ οὐκρανικοῦ προβλήματος» ἀναφερθήκαμε καί στόν ὅρο τοῦ Κανονικοῦ (ἐκκλησιαστικοῦ) Δικαίου «κατ’ οἰκονομίαν», ὁ ὁποῖος χρησιμοποιήθηκε καί χρησιμοποιεῖται ἀπό πολλούς ἐκκλησιαστικούς καί θεολογικούς παράγοντες.
Ὡστόσο, ἐπειδή, ὅπως μοῦ ἐλέχθη, πολλοί χριστιανοί δέν εἶναι ἐξοικειωμένοι μέ αὐτούς τούς ὅρους τοῦ Κανονικοῦ Δικαίου καί δέν κατανοοῦν ἀμέσως ἤ εὐχερῶς τά σχετικά μέ τό οὐκρανικό ζήτημα γραφέντα, ἀποφάσισα νά ἐκθέσω ἀναλυτικότερα τήν ἔννοια καί τή λειτουργία τοῦ κατ’ οἰκονομίαν.
Ἐξ ἄλλου ἡ ἔκφραση «κατ’ οἰκονομίαν» παραπέμπει στήν ἐκκλησιαστική οἰκονομία, ἡ ὁποία οἰκονομία εἶναι μία μίμηση καί συνέχιση τῆς θείας οἰκονομίας πού ἑορτάζουμε αὐτές τίς ἡμέρες. Ἔτσι ἡ ἐνασχόληση αὐτή καθίσταται καί ἐπίκαιρη.
Καί κατά πρῶτον, θεία οἰκονομία λέγεται ὅλο τό σχέδιο καί ἡ διαδικασία πού πραγματοποίησε καί πραγματοποιεῖ ὁ Τριαδικός Θεός γιά τή σωτηρία τοῦ ἀνθρωπίνου γένους.
Ἔτσι στή θεία οἰκονομία συμπεριλαμβάνεται καί ἡ Γέννηση τοῦ Χριστοῦ, ἡ βάπτισή Του, ἡ σταύρωση, ἡ ἀνάσταση, ἡ ἀνάληψή Του, ἡ Πεντηκοστή καί ἡ ἵδρυση τῆς Ἐκκλησίας.
Αὐτές οἱ θεῖες ἐνέργειες ἤ πράξεις ἔγιναν ἀπό τήν ἀγάπη τοῦ Θεοῦ πρός τόν κάθε ἄνθρωπο συγχωρώντας καί παραβλέποντας τίς πτώσεις του καί τήν ἀπομάκρυνσή του ἀπό τό θέλημά Του καί ἀποβλέποντας στήν ἀποκατάστασή του στήν ἀρχαία δόξα.
Κατόπιν τούτου καί ἡ Ἐκκλησία συνεχίζοντας τό ἔργο τοῦ Θεοῦ θέσπισε καί ἀνέδειξε τό μέτρο τῆς Ἐκκλησιαστικῆς οἰκονομίας, τό «κατ’ οἰκονομίαν».
Καί γιά νά δώσουμε ἕνα ἁπλό καί μικρό ὁρισμό τῆς Ἐκκλησιαστικῆς οἰκονομίας θά λέγαμε ὅτι: Ἐκκλησιαστική οἰκονομία εἶναι ἡ ἁρμοδίως (ἀπό τό ἁρμόδιο ἐκκλησιαστικό ὄργανο) καί ἀπό χριστιανική ἀγάπη καί ἀλληλεγγύη πρόσκαιρη (ἤ διαρκέστερη) λογική καί συνετή παρέκκλιση ἀπό τήν ἀκρίβεια τῶν κανόνων, χωρίς μετακίνηση τῶν δογματικῶν ὁρίων, πρός σωτηρία τῶν ἀνθρώπων.
Ἔτσι δίδεται κάτι (π.χ. ἄδεια, συγχώρεση) «κατ’ οἰκονομίαν» στόν ἐμπερίστατο ἤ παραβάτη ἄνθρωπο. Αὐτό εἶναι τό κατ’ οἰκονομίαν.
Ἀκρίβεια ἀντιθέτως εἶναι ἡ ἀκριβής καί πιστή τήρηση τῆς αὐθεντικῆς καί ἐπίσημης ἐκκλησιαστικῆς παραδόσεως, τ. ἔ. τῶν δογμάτων τῆς πίστεως, τῶν ἐντολῶν τοῦ Θεοῦ καί τῶν κανόνων τῆς Ἐκκλησίας, πάλιν πρός σωτηρία τοῦ ἀνθρώπου.
Αὐτό εἶναι τό κατ’ ἀκρίβειαν καί ἔτσι (μπορεῖ νά) δίδεται κάτι (ἄδεια, προνόμιο) σέ κάποιον ἤ κάποιους ἀπό τήν Ἐκκλησία κατά κανονική ἀκρίβεια. Αὐτό χαρακτηρίζει καί ἀποτελεῖ καί τήν κανονικότητα στόν ἐκκλησιαστικό χῶρο. Β. Παρατηρήσεις.
Μετά ταῦτα πρέπει νά κάνουμε καί ὁρισμένες παρατηρήσεις σχετικά μέ τήν χρηστικότητα τῶν ὅρων αὐτῶν:
1) Ἀκόμη καί ὅταν δίδεται κάτι κατ’ οἰκονομίαν (ἰδίως ἐγγράφως) πρέπει νά ἀναγράφεται καί ἡ ἀκρίβεια τῶν κανόνων. Ἔτσι τονίζεται ἡ κανονικότητα.
2) Γιά νά εἶναι πράγματι κατ’ οἰκονομίαν μία πράξη πρέπει ἡ ἄδεια παρεκκλίσεως ἀπό τήν ἀκρίβεια νά δίδεται ἁρμοδίως, δηλ. ἀπό τό ἱεραρχικῶς ἀνώτερο ἐκκλησιαστικό ὄργανο ἀπό ἐκεῖνο πού ζητάει τήν οἰκονομία.
3) Ἀλλιῶς ἔχουμε παράβαση. Δηλαδή ὁ ἐνδιαφερόμενος δέν μπορεῖ μόνος του νά χορηγήσει οἰκονομία στόν ἑαυτό του γιά μία παρέκκλιση πού ἔκανε ἤ πού πρόκειται νά κάνει ἀπό τούς κανόνες.
4) Ἐπίσης μέ τήν ἁρμοδία χορήγηση τῆς οἰκονομίας (μέ τό κατ’ οἰκονομίαν) ἀποκτᾶ κανονικότητα καί τό διδόμενον, τό παρεχόμενον μέ τό μέτρο αὐτό καί ἄς μήν εἶναι κατ’ ἀκρίβειαν χορηγηθέν, δηλαδή μέ βάση τούς σχετικούς ἱερούς κανόνες.
5) Καί γι’ αὐτό ἐκτός τῶν ἄλλων (π.χ. ὁ κοινός σκοπός τῆς σωτηρίας) ὀρθῶς λέγεται ὅτι ἀκρίβεια καί οἰκονομία ἀποτελοῦν ὄψεις τοῦ ἴδιου νομίσματος.
6) Φυσικά δέν μποροῦμε νά ποῦμε ὅτι αἴρεται ἡ κανονικότητα αὐτοῦ πού δόθηκε κατ’ οἰκονομίαν ἐκτός καί ἄν ὑπάρχουν λόγοι ἀποχρῶντες, οἱ ὁποῖοι ἴσως καί ἀπεκρύβησαν κατ’ ἀρχάς, ὅταν ἐδίδετο ἡ οἰκονομία, ἤ ἄν ἔχει καθοριστεῖ ρητῶς ὁ χρόνος ἰσχύος τοῦ κατ’ οἰκονομίαν.
7) Βεβαίως αὐτό ἰδίως ἐπί εὐρυτέρου πεδίου, πρέπει νά γίνει ὕστερα ἀπό ἔρευνα καί μέ συνεννόηση ὅλων τῶν ἐμπλεκομένων παραγόντων, ἐκκλησιαστικῶν καί πολιτειακῶν, ὅταν μάλιστα ἀναμείχθηκαν καί αὐτοί στήν αἴτηση ἤ χορήγηση τῆς οἰκονομίας.
8) Ἀλλιῶς, ἄν θά γίνει μονομερῶς ἡ ἄρση, ἴσως χωρίς νά τό θέλουμε κατηγοροῦμε τό ὄργανο (ἐκεῖνον ἤ ἐκείνους) πού παρέσχε τήν οἰκονομία ὅτι ἔπραξε κακῶς, ἀλογίστως καί ἀντικανονικῶς. Ἐνῶ συγχρόνως προσβάλλουμε τόν λαβόντα τό κατ’ οἰκονομίαν, καθώς καί ἐκείνους πού τό ἀναγνώρισαν, μέ ἀπρόβλεπτες συνέπειες πολλάκις.
9) Ἄλλωστε οὔτε ἡ θεία οἰκονομία μπορεῖ νά αἴρεται ἤ νά σταματάει. Αὐτό θά γίνει μόνο κατά τή Β΄ Παρουσία τοῦ Κυρίου.
10) Ἐξ ἄλλου, ἐάν ἔπραξε κακῶς καί ἔσφαλε («ἡμάρτησε») ἕνα ἐκκλησιαστικό ὄργανο, ὅταν ἔδωσε κάτι κατ’ οἰκονομίαν, αὐτό δέν θά τό κρίνει καί δέν θά τό ἀποφασίσει μόνο του τό διάδοχο (ἰσότιμο) ἤ κατώτερο ἐκκλησιαστικό ὄργανο, ἀλλά τό ἀνώτερο ἱεραρχικῶς καί αὐτό θά ἄρει τήν παραβατικότητα (πάλιν κατ’ οἰκονομίαν).
Τελικῶς, εἴτε κατ’ οἰκονομία εἴτε κατ’ ἀκρίβεια εἴτε κατά συγκατάβαση εἴτε κατά παραχώρηση δίδεται ἤ (ἀφ)αιρεῖται κάτι, γίνεται πάντοτε ἐν συνεννοήσει. Καί τοῦτο, γιατί ὅλα χρειάζονται τήν ἔγκριση τοῦ ἐκκλησιαστικοῦ πληρώματος, ὅλα τίθενται ὑπό τή «βεβαίωση» τοῦ ἐκκλησιαστικοῦ σώματος.
Γι’ αὐτό καί ὁ Μέγας Βασίλειος λέει: «Αἱ περί τάς ἐκκλησίας οἰκονομίαι γίνονται μέν παρά τῶν πεπιστευμένων τήν προστασίαν αὐτῶν βεβαιοῦνται δέ παρά τῶν λαῶν» (ΣΛ΄ ἐπιστ., PG 32,860).
Σημείωση:
Σταματᾶμε ἐδῶ, τουλάχιστον πρός τό παρόν, γιά νά μήν κουράσουμε ἄλλο τόν ἀναγνώστη. Γιά περισσότερα βλ. Παν. Μπούμη, Κανονικόν Δίκαιον, ἔκδ. Γ΄, ἔκδ. «Γρηγόρη», Ἀθήνα 2002, σελ. 48 ἑξ.

ΤΕΛΕΥΤΑΙΕΣ ΑΝΑΡΤΗΣΕΙΣ

Μακεδονία: Η Κιβωτός της Ρωμηοσύνης

Αρχιμ. Καλλίνικος Γεωργάτος Ἡ Ιερά Μητρόπολή μας, Ναυπάκτου καί Ἁγίου Βλασίου, ἀφιερώνει τό Ἡμερολόγιό της 2019 στήν «Μακεδονία μας». Στήν ἔκδοση αὐτή ὑπάρχει καί ἡ … [...]

Βεβήλωσαν τον Μητροπολιτικό Ναό Χίου

Του Παντελή Φύκαρη Με συνθήματα κατά του Μητροπολίτη Χίου Μάρκου και όσων εναντιώνονται στη συμφωνία των Πρεσπών, γέμισαν τον Μητροπολιτικό Ναό των Αγίων Βικτώρων της … [...]

ΕΟΡΤΗ ΑΓΙΟΥ ΕΥΘΥΜΙΟΥ ΤΟΥ ΜΕΓΑ

Καταγωγή Ο Μέγας Ευθύμιος γεννήθηκε το 377 στην Μελιτινή της Αρμενίας, κοντά στον Ευφράτη ποταμό. Τότε βασίλευε ο Γρατιανός. Ήταν από επίσημη οικογένεια. Ο πατέρας … [...]