Μετάνοια: μεταστροφή των παθών σε πορεία σωτηρίας

Γράφει ο Νικόλαος Κοτοπούλης στην Romfea.grδάσκαλος ΜSc – θεολόγος

Ο εν τη Εκκλησία ευρισκόμενος χριστιανός αγωνίζεται καθημερινά να προχωρήσει στο «καθ’ ομοίωσιν» με τον Θεό, προσπαθώντας να μεταποιήσει και μεταστρέψει1 τις επιθυμίες που άλλαξαν πορεία μετά την πτώση αμαυρώνοντας το «κατ΄εικόνα», προς την πορεία της επιθυμίας του Χριστού, επιτυγχάνοντας την κάθαρση από τα πάθη που έφερε η μη ορθή πορεία των επιθυμιών του, και έτσι να γίνει άξιος να ενωθεί κατά χάριν με τον Θεάνθρωπο Χριστό.
Στην προσπάθειά του αυτή, συχνά αμαρτάνει, παρακούοντας το θείο θέλημα. Τότε εμφανίζεται η ενέργεια της μετανοίας ως η ενσυνείδητη υπαρξιακή αλλαγή πορείας και στάσης2, με στόχο και απόφαση να μην επαναληφθεί (κατά το δυνατόν) αυτή η παρακοή- αμαρτία.
Η μετάνοια ορίζεται λοιπόν ως μεταστροφή των παθών του ανθρώπου σε μια πορεία σωτηρίας που δείκτη της έχει την υπακοή στο θέλημα του Θεού. Επειδή όμως ο μεταπτωτικός άνθρωπος αμαρτάνει συχνά λόγω της αδυναμίας της ανθρώπινης φύσης του , είναι αυτονόητο ότι η μετάνοια θα πρέπει να είναι μια συνεχής κατάσταση, μια ούτως ειπείν στάση ζωής.
Στην πράξη βέβαια δεν είναι εύκολη υπόθεση γιατί προϋποθέτει ταπείνωση έναντι του Θεού και των συνανθρώπων και δεν πρέπει να μας διαφεύγει ότι η ταπεινοφροσύνη είναι σχεδόν η ανώτερη και δυσκολότερη αρετή μετά την αγάπη, και προϋποθέτει την άσκηση πολλών άλλων ευαγγελικών αρετών.
Γι’ αυτό, όπως αναφέρουν οι Νηπτικοί Πατέρες, η μετάνοια δίνεται ως δώρο3 από το Θεό στους ανθρώπους εκείνους που έχουν διάθεση ταπεινώσεως και αυτογνωσίας. Και όσο περισσότερο κανείς προχωρεί στις αρετές, τόσο περισσότερο αντιλαμβάνεται τις αμαρτίες του και τόσο εντονότερα και συχνότερα μετανοεί. (Χαρακτηριστικό παράδειγμα προσφέρει ο υγιής Ορθόδοξος μοναχισμός).
Σύμφωνα με τον άγιο Γρηγόριο Παλαμά «η αληθινή μετάνοια είναι αρχή, μέση και τέλος της εν Χριστώ πνευματικής ζωής»
Ο μετανοών άνθρωπος «ανανεώνει» το βάπτισμα4 με το οποίο καθαρίστηκε για πρώτη φορά από την αμαρτία, έχει δυνατότητα συνεχούς αυτοκριτικής, είναι επιεικής στα σφάλματα των άλλων, έχει ζωντανή ελπίδα στον Θεό και δεν εγκαταλείπει τον αγώνα γιατί δε στηρίζεται αποκλειστικά στον εαυτό του, έχει καθαρότερη και ακριβέστερη αντίληψη της εσωτερικής και εξωτερικής πραγματικότητας, έχει καθημερινό βίωμα την ασκητική ζωή της Ορθοδόξου Εκκλησίας πέρα από ακρότητες και αυτοσχεδιασμούς, πάντοτε με έλλογη υπακοή στον πνευματικό οδηγό5.
Παράλληλα, με τη συνεχή κάθαρση6 που επιφέρει η συνεχής μετάνοια, γίνεται ο άνθρωπος σταδιακά ολοκληρωμένη προσωπικότητα6a, διότι ενοποιείται και φεύγει από την κατάσταση της πολυδιασπασμένης ατομικότητας στην οποία τον κρατά η αμαρτία. Έτσι ο άνθρωπος γίνεται αυτό που είναι: εικόνα του Θεού επί της γης, γιατί ομοιώνεται με τον Θεάνθρωπο Χριστό ο οποίος έγινε «υπήκοος» στον Πατέρα Του «έως θανάτου»7, από αγάπη.
Η διάσταση της μετάνοιας είναι σταυροαναστάσιμη γιατί προϋποθέτει «μεταστροφή του ιδίου θελήματος» ώστε αυτό να στοιχηθεί με το θέλημα του Θεού, κάτι ιδιαίτερα οδυνηρό για τον άνθρωπο8, αφού χρειάζεται η άρση πάγιων εξατομικευμένων υπαρξιακών στερεοτύπων. Ταυτόχρονα όμως οδηγεί στην ελευθερία από τα δεσμά των ποικίλων παθών, και ανασταίνει τον άνθρωπο οδηγώντας τον στην προπτωτική του κατάσταση.
Στην Ορθόδοξη παράδοση, η μετάνοια κατορθώνεται μόνο με την πνευματική καθοδήγηση9 έμπειρου και διακριτικού πνευματικού οδηγούl0, του «Γέροντα» όπως συχνά ονομάζεται, μέσα στο μυστήριο της «εξομολογήσεως»11, με πραγματική ταπείνωση, με την αίσθηση ότι απευθύνεται με αγάπη στον Θεό της αγάπης της οποίας γνώρισμα είναι η ειρήνη., ώστε να ενεργεί η απαραίτητη θεία χάρη του Αγ. Πνεύματοςl2.
Όταν δεν υπάρχουν οι παραπάνω προϋποθέσεις, είναι αδύνατη η πραγματική μετάνοια που απελευθερώνει, βασισμένη στην ταπεινοφροσύνη l3 (όπως την περιέγραψαν πρόσφατα και οι άγιοι αγιορείτες γέροντες πατήρ Παΐσιος και Εφραίμ Κατουνακιώτης και παλαιότερα ο π. Γερβάσιος Παρακευόπουλος). Αυτό συμβαίνει γιατί μέσα από την λανθασμένη προσπάθεια εκκοπής ή καταπίεσης των παθών – αντί μεταστροφής τους l4- ο άνθρωπος αυτοβασανίζεται ευρισκόμενος σε μια δίνη υποκριτικών-εγωιστικών συμπεριφορών και περίπλοκων ψυχονευρωτικών καταστάσεωνl5,16.
Σύμφωνα με τον Μωυσή Αγιορείτη « Ο μετανοών θα πρέπει να πιστεύει στον Θεό, να έχει φόβο Θεού, ν’ απαρνηθεί ότι τον χωρίζει από τον Θεό εκούσια και να λυπηθεί για την πρότερη κατάσταση που λύπησε και τον Θεό. Λυπάται λοιπόν ο μετανοημένος ειλικρινά. Δεν άγχεται, δεν φοβάται, δεν είναι τρομοκρατημένος, θυμωμένος με τον εαυτό του, δεν είναι ταραγμένος, δεν έχει ενοχές, δεν τον κυνηγούν Ερινύες.Ο ειλικρινά μετανοημένος δεν έχει ψυχολογικά προβλήματα μειονεξιών, διχασμών, ανικανοποίητων και ανολοκλήρωτων καταστάσεων, συναισθηματικών ασταθειών, φοβιών, καχυποψιών και λοιπών κουραστικών παρόμοιων πραγμάτων. Ο μετανοημένος άνθρωπος του Θεού αγαπά τον Θεό και τον συνάνθρωπο, ταπεινώνεται, χαίρεται μυστικά, δοξολογεί, ευχαριστεί και ευγνωμονεί τον Θεό» l7.
Η ταπείνωση του ειλικρινά μετανοούντος, ελκύει τη χάρη του Θεού η οποία τον στηρίζει σε πολλά, ένα από τα οποία είναι να φυλάξει ανόθευτη την πίστη του , χωρίς να πέσει σε αίρεση η οποία κατά τον Άγιο Ιουστίνο Πόποβιτς αποτελεί τη μεγαλύτερη πτώση του ανθρώπου ως διαστρέφουσα εγωϊστικά τη διδασκαλία του Χριστού 18.
Όταν ο άνθρωπος δεν μπορεί να αντιμετωπίσει τον εαυτό του με απλότητα και αρμονία, άλλους, πληγώνει και πληγώνεται, χωρίς να μπορεί να αγαπήσει και να αγαπηθεί επιτίθεται στους πραγματικά, βιώνοντας στιγμές μόνο ωφελιμιστικής, εφήμερης, ανελεύθερης «αγάπης»19 επιλέγοντας με τον τρόπο αυτό την οδυνηρή εμπειρία του κενού μέσα στην απόλυτη μοναξιά, «ξένος» ανάμεσα σε ξένους 20.
Eίναι χαρακτηριστικός – και υπαρξιακά τραγικός – ο τρόπος με τον οποίο κατανοεί ο Νίτσε τις έννοιες, ταπείνωση, αγάπη, μετάνοια, παρανοώντας τες σε μέγιστο βαθμό, επηρεασμένος από τη νομικιστική θρησκευτική αντίληψη για την καταπίεση – εκκοπή των παθών 21 που επικρατούσε στην τότε ευρωπαϊκή θρησκευτικο-κοινωνική πραγματικότητα.
Βιώνοντας ο άνθρωπος αυτές τις περίπλοκες ψυχολογικές καταστάσεις, καθίσταται πολυδιασπασμένο – δυστυχισμένο στη μοναξιά του άτομο 22 , εγκλωβισμένο στον κλοιό της ενοχής , αδυνατώντας να γίνει πρόσωπο, να νιώσει και να μοιραστεί την πραγματική προσωπική σχέση, αγάπη και ελευθερία με το συνάνθρωπο και τον Θεό.
Η λύση σ’ αυτό το γόρδιο δεσμό είναι μια: η εν αγάπη, εν αληθεία και εν ταπεινώσει μετάνοια, η οποία ενεργείται με τη δύναμη της αγάπης23 και όχι με την «αγάπη» της δύναμης24 δίνοντας την απάντηση σε όσους ερευνούν25 αυτό το μυστήριο.
ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ
1. Κυρίλλου Κωστοπούλου Αρχ., διάλεξη με θέμα: «Ο κλοιός της ενοχής», ΤΕΙ Πατρών,7/12/2012, https://www.youtube.com/watch?v=aLNGUbbqNNk/ 
2. Iωάννου Σιναϊτου, ΚΛΙΜΑΚΑ, λόγος Ε’, «Περί μετανοίας»
3. Νικήτα Στηθάτου, Β’ Εκατοντάδα Κεφαλαίων, Φιλοκαλία, τ. Δ’, Κεφ. 92. όπ. παρ., Κεφάλαιο 2.
4. Διαδόχου Φωτικής, Εκατό πρακτικά κεφάλαια, Φιλοκαλία, τ. Α’, Κεφ. 41. 
5. Χ. Τερέζη, Η Καταφατική και η Αποφατική Θεολογική Γνωσιολογία κατά τον Γεώργιο Παχυμέρη, Πάτρα 1991, σ. 85.
6. Κυρίλλου Κωστοπούλου Αρχ., Περί την Ορολογία των Ιερών Κανόνων του Μ. Βασιλείου, Γρηγόρη, Αθήνα 2009, σ 130,241,387.
7. Ευφραίμ του Σύρου, Ασκητικά, «Περί μετανοίας», Παραίνεσις μβ΄
8. Αλ. Κοσμόπουλου, Σχεσιοδυναμική Παιδαγωγική του Προσώπου, Γρηγόρη, Αθήνα 1995. Σ.. 104-105 
9. Αββά Δωροθέου, Έργα Ασκητικά, 108, 25 
10. Συμεών  του  Νέου Θεολόγου Κεφάλαια Πρακτικά και Θεολογικά ιε’ ιθ’, εις Άπαντα Σ.Ν.Θ., Ρηγοπούλου, σ. 529
11. Γρηγορίου Παλαμά, Ομιλία ΜΖ’, 13, Χρήστου 11, σ. 124.
12. Συμεών του Ν. Θεολόγου, , Άπαντα, λόγος 65ος, «Περί μετανοίας».
13. Ιω. Χρυσοστόμου, PG,51,312.
14. Κυρίλλου Κωστοπούλου Αρχ., διάλεξη με θέμα: «Η υπέρβαση του  ατομισμού στό μοναχισμό και  τό γάμο», Σχολή γονέων Ιεράς Μητροπόλεως Αιτωλίας και Ακαρνανίας, Αγρίνιο,10/02/2013, https://www.youtube.com/watch?v=7cXAeCrAISI
15.  Η προσπάθεια καταπίεσης – εκκοπής των παθών και όχι μεταστροφής τους (που εξακολουθεί να υιοθετείται σε ορισμένους θρησκευτικούς χώρους), οδηγεί  σε ψυχονευρωτικές καταστάσεις όπως έχουν επισημάνει από διαφορετικές ερμηνευτικές αφετηρίες οι Σ. Φρόυντ, Κ. Γιουνγκ, Ά. Άντλερ, Α.Caruso, Α.Ασπιώτης, Ι.Κορναράκης κ.α. Πολύ πριν οι Νηπτικοί Πατέρες είχαν διεισδύσει στο βάθος της ανθρώπινης ψυχής και είχαν εισηγηθεί την έλλογη εν ταπεινώσει,  υπαρξιακή, με αγάπη προς το Θεό και το συνάνθρωπο λυτρωτική  μεταστροφή – όχι  εκκοπή/καταπίεση – των παθών (Μακάριος ο Αιγύπτιος, Ιωάννης ο Σιναΐτης, Συμεών Νέος Θεολόγος , Νικήτας Στηθάτος, Διάδοχος Φωτικής, Γρηγόριος Παλαμάς, Νικόδημος Αγιορείτης κ.ά.,  βασισμένοι στη διδασκαλία  του Μεγάλου Βασιλείου  και του συγχρόνου του Εφραίμ  Σύρου.
16. O Όσιος Εφραίμ είχε το 370 μ.Χ., σημαντική συνάντηση με τον Μ. Βασίλειο στην Καισάρεια. Στη συνάντηση αυτή  εδραιώθηκε και αυξήθηκε η  εξ αποστάσεως υπάρχουσα αμοιβαία εκτίμηση και αγάπη των δύο ανδρών,    όπως φαίνεται και από σχετικό κείμενο του  Οσίου Εφραίμ  στο οποίο ο ίδιος περιγράφει  την  προσωπική του εμπειρία: «…Μετὰ δὲ τὸ ἀκροατήριον, ἐκ Πνεύματος Ἁγίου ἐγνώσθη τῷ ἀνδρὶ  (σ.σ :στο Μ. Βασίλειο) περὶ ἐμοῦ  (σ.σ.:του Εφραίμ) καὶ μεταστειλάμενος τὴν ἐμὴν εὐτέλειαν, διὰ τοῦ ἑρμηνέως ἐπυνθάνετο λέγων μοι· σὺ εἶ Ἐφραίμ ὁ κλίνας καλῶς τὸν αὐχένα καὶ ἀράμενος τὸν ζυγὸν τοῦ σωτηρίου λόγου; Καὶ ἀποκριθεὶς εἶπον· ἐγώ εἰμι Ἐφραίμ ὁ ὑστερήσας ἑαυτὸν τοῦ οὐρανίου δρόμου. Ἐπιλαβόμενος  δέ μου ὁ θεσπέσιος οὗτος, ἐκύρωσεν εἰς ἐμὲ τὸ ἅγιον αὐτοῦ φίλημα· παραθείς τε τράπεζαν ἐκ τῶν ἐδωδιαίων τῆς σοφῆς καὶ ἁγίας καὶ πιστῆς αὐτοῦ ψυχῆς…»(Εφραίμ Σύρου, Εγκώμιον εις τον μέγαν Βασίλειον, 340-348 https://greekdownloads.files.wordpress.com/2013/06/encomium-in-magnum-basilium.pdf  –   Σωζόμενου, Λόγος προς τον Αυτοκράτορα Θεοδόσιον και Υπόθεσις της Εκκλησιαστικής Ιστορίας 3.16.)
17. https://www.pemptousia.gr/2012/02/i-alithini-metania/
18. Iουστίνου Πόποβιτς Αγίου,  Άνθρωπος και Θεάνθρωπος, Μελετήματα Ορθοδόξου Θεολογίας, Αστήρ, Αθήνα 1974, σ.138
19. Κατερίνας Κουτρούκη, Ινσόμνια,  Momentum, Aθήνα ,2019, σ. 81, 293, 518
20. Albert Camus, Ο Ξένος,  Καστανιώτη, Αθήνα 1998, σ. 131.
21. Umperto Eco., Πέντε ηθικά κείμενα,  Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα 1997, σ.124
22. Friedrich Nietzsche, Ο Αντίχριστος, Μια απόπειρα κριτικής του Χριστιανισμού, Μόναχο,1954. σ. 21.
23. Ευαγγέλιο Ιωάννη, 15.1-17  (η εντολή της αγάπης στους μαθητές προ του πάθους * η λέξη αγάπη ανευρίσκεται στην Καινή Διαθήκη πάνω από 300 φορές).
24. Ευαγγέλιο Ματθαίου,  4.9-10  (ο τρίτος πειρασμός  του Χριστού) – Ντοστογιέφσκι, Μια ασυνήθιστη ιστορία μετατροπής του bullying σε αγάπη. 
25. Ενδιαφέρουσες τοποθετήσεις σχετικά με τις επιδράσεις της θρησκευτικότητας στην καταπίεση   των παθών,  ανευρίσκονται σε πολλά συγγράματα. Ενδεικτικά αναφέρονται:  Max Weber: Η προτεσταντική ηθική και το πνεύμα του καπιταλισμού, Gutemberg, Αθήνα,2006 * Max Weber: Οικονομία και Κοινωνία – Κοινωνιολογία της θρησκείας: Θρησκευτικές κοινότητες, Σαβάλλας, Αθήνα,2007 * William H. Swatos, Jr. and Peter Kivisto, Max Weber as “Christian Sociologist ,Journal for the Scientific Study of Religion, Vol. 30, No. 4 (Dec., 1991), pp. 347-362) * Wilhelm Reich, The Sexual Revolution, Farrar, Strauss and Giroux, New York, 1974  * Terry Eagleton: Reason, Faith and revolution: Reflections on the god debate, Yale University Press, 2010  *  John Gray,The atheist delusion, The Guardian, 15.3.2008 * Alan Taylor,  Writing Early American History, University of Pensylvania Press, 2005. 

ΤΕΛΕΥΤΑΙΕΣ ΑΝΑΡΤΗΣΕΙΣ

Κυριακή Ε΄ Νηστειών στο Παρίσι (ΦΩΤΟ)

Θεία Λειτουργία κεκλεισμένων των θυρών λόγω πανδημίας ετελέσθη σήμερα το πρωί στον Μητροπολιτικό Ι. Ναό Αγίου Στεφάνου Παρισίων, από τον Θεοφιλέστατο Επίσκοπο Μελιτηνής … [...]

Οι έρημοι ναοί…

Πολλές οἱ προφητεῖες τρέχουν ἀπό παντοῦ φυλλάδες τίς προβάλλουν σύγχυση μές στό νοῦ Τά τελευταῖα χρόνια  οἱ σύγχρονοι μιλοῦν,  τά μέλλοντα νά γίνουν, αὐτά θά … [...]